થાઈલેન્ડ અને કંબોડિયા વચ્ચેનો સરહદી વિવાદ ફરી એકવાર ઉગ્ર બન્યો છે, અને આ સંઘર્ષના કેન્દ્રમાં એક પ્રાચીન હિન્દુ મંદિર સંકુલ આવ્યું છે. મંગળવારે કંબોડિયાના ડ્રોનને તા મુએન મંદિર સંકુલ, જે ભગવાન શિવને સમર્પિત 11મી સદીના ખ્મેર હિન્દુ મંદિરોનો સમૂહ છે, તેની નજીક જોવામાં આવ્યા હોવાના આરોપો બાદ અથડામણો શરૂ થઈ હતી. આ ઘટના ઝડપથી ગોળીબાર, રોકેટ હુમલા અને F-16 ફાઈટર જેટ્સનો ઉપયોગ કરીને હવાઈ હુમલામાં પરિણમી હતી.

આજના લેખમાં આપણે 1,000 વર્ષ જૂના પ્રાસાત તા મુએન થોમ મંદિર અને તે કેવી રીતે બૌદ્ધ કેન્દ્રમાં ફેરવાઈ ગયું તેની સંપૂર્ણ કહાણી જાણીશું.
 
યુદ્ધનું કેન્દ્ર: પ્રાસાત તા મુએન થોમ મંદિર
પ્રાસાત તા મુએન થોમ, જેનું ખ્મેર ભાષામાં અર્થ "દાદા મરઘાનું મહાન મંદિર" થાય છે, તે 11મી સદીમાં રાજા ઉદયાદિત્યવર્મન II હેઠળ બનેલું એક ખ્મેર હિન્દુ મંદિર છે. આ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત છે.
•    સ્થાનિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ: ડાંગ્રેક પર્વતોમાં એક વ્યૂહાત્મક ઘાટ પર સ્થિત, તે કંબોડિયામાં અંગકોરને થાઈલેન્ડમાં ફિમાઈ સાથે જોડતા એક પ્રાચીન ખ્મેર રાજમાર્ગનો ભાગ હતો. કંબોડિયાના ઓડ્ડાર મીનચી પ્રાંત અને થાઈલેન્ડના સુરીન પ્રાંત વચ્ચેની વિવાદિત સરહદ પર તેનું સ્થાન તેને બંને દેશો વચ્ચેના તણાવનું કેન્દ્રબિંદુ બનાવે છે.
•    દાવાઓ: કંબોડિયા ઐતિહાસિક ખ્મેર સામ્રાજ્યની સીમાઓના આધારે માલિકીનો દાવો કરે છે, જ્યારે થાઈલેન્ડ દાવો કરે છે કે આ વિસ્તાર તેના પ્રદેશમાં આવેલો છે.
•    સ્થાપત્ય અને ધાર્મિક વિશેષતાઓ: મુખ્યત્વે શિવને સમર્પિત, તા મુએન થોમ તેના ગર્ભગૃહમાં એક કુદરતી ખડક રચનામાંથી કાઢેલું શિવલિંગ ધરાવે છે. તેમાં દક્ષિણ દિશામાં મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે, જે ખ્મેર મંદિરો માટે અસામાન્ય છે (તેઓ સામાન્ય રીતે પૂર્વ તરફ મુખ કરતા હતા). તેનો વિશાળ ગોપુરા (પ્રવેશ ટાવર) અને વિશાળ લેટેરાઈટ સીડી કંબોડિયા તરફ નીચે ઉતરે છે.
•    ભારતીય કલાનો પ્રભાવ: હિન્દુ દેવતાઓના જટિલ કોતરણીઓ, પોસ્ટ-ગુપ્તા ભારતીય કલાનો પ્રભાવ દર્શાવે છે. આ ખ્મેર સામ્રાજ્ય અને ભારતીય ગુપ્તા સામ્રાજ્યના અવશેષો વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક અને કલાત્મક સંબંધો દર્શાવે છે.
 
તા મુએન મંદિર સંકુલ કેવી રીતે બૌદ્ધ કેન્દ્ર બન્યું?
તા મુએન થોમ સંકુલમાં બે નાના મંદિરોનો પણ સમાવેશ થાય છે: પ્રાસાત તા મુએન તોચ ("દાદા મરઘાનું નાનું મંદિર"), એક હોસ્પિટલ ચેપલ, અને પ્રાસાત તા મુએન, એક આરામગૃહ ચેપલ, જે થોડાક સો મીટરની અંદર સ્થિત છે. આ મંદિરો, ખ્મેર સામ્રાજ્યના શિખર (9મી-15મી સદી) દરમિયાન બાંધવામાં આવ્યા હતા, જે પ્રાચીન ખ્મેર રાજમાર્ગ પર મહત્વપૂર્ણ સ્ટોપ તરીકે સેવા આપતા હતા.

શરૂઆતમાં શૈવ હિન્દુ, આ મંદિરો પાછળથી બૌદ્ધ ધર્મમાં રૂપાંતરિત થયા કારણ કે ખ્મેર સામ્રાજ્યએ બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો. પ્રાસાત તા મુએન પછી મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મનું કેન્દ્ર બન્યું, જેમાં બૌદ્ધ રાજા જયવર્મન VII દ્વારા અનેક રચનાઓ, જેમાં ધર્મ શાળા, અથવા પ્રવાસીઓ માટે આરામગૃહનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે બનાવવામાં આવી. આ મંદિરો ખ્મેર સ્થાપત્યના નમૂનાઓ છે, જ્યાં સેન્ડસ્ટોન તત્વો સાથે લેટેરાઈટ બાંધકામ મુખ્ય લક્ષણો છે.
 
થાઈલેન્ડ-કંબોડિયા સરહદ પર હિન્દુ મંદિરો કેમ બન્યા?
આ મંદિરોની ડિઝાઇન અને આઇકોનોગ્રાફી ભારતીય હિન્દુ પરંપરાઓમાંથી ઉદ્ભવી છે, જે 1લી સદીથી વેપાર અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન દ્વારા દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં દાખલ થઈ હતી. ખ્મેર સામ્રાજ્યએ શૈવવાદ અને વૈષ્ણવવાદ અપનાવ્યો, જે દક્ષિણ ભારતના પલ્લવ રાજવંશથી પ્રભાવિત હતો, જે દૂરના સ્થળો સાથે દરિયાઈ સંબંધો ધરાવતો હતો. દેવરાજા (ભગવાન-રાજા) ની વિભાવના, જ્યાં શાસકોને શિવ અથવા વિષ્ણુના દૈવી અવતાર તરીકે જોવામાં આવતા હતા, તે પણ તે સમયના સમકાલીન ભારતીય રાજકીય ધર્મશાસ્ત્ર સમાન છે. આ સંબંધો મંદિરોના આઇકોનોગ્રાફી અને સંસ્કૃત શિલાલેખોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે, જે ભારત અને તેના સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્ર સાથેના તેમના સંબંધોની પુષ્ટિ કરે છે.

આ પ્રાચીન મંદિરો ભૂલાઈ ગયા હતા અને ખંડેર હાલતમાં પડ્યા હતા. એક યુદ્ધે જ આ મંદિરોને ફરીથી લોકોની ચેતનામાં લાવ્યા છે. આ સરહદી વિવાદ ફક્ત જમીનના ટુકડાનો નથી, પરંતુ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાનો પણ છે.
 
આવા પ્રાચીન મંદિરોની લડાઈ શું ખરેખર ન્યાયી છે? શું આવા સાંસ્કૃતિક સ્થળોને રાજકીય વિવાદોથી મુક્ત રાખવા જોઈએ?