નૈનીતાલ, ઉત્તરાખંડ : ઉત્તરાખંડ ઉચ્ચ ન્યાયાલયની એક ટિપ્પણી હાલમાં ખૂબ ચર્ચામાં છે અને તે પ્રશાસન અને ન્યાયતંત્રમાં ભાષાના મહત્વ પર એક મોટી ચર્ચા શરૂ કરી છે. આ ચર્ચા એટલા માટે થઈ રહી છે કારણ કે કોર્ટ સમક્ષ હાજર થયેલા એક વધારાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (ADM) એ કહ્યું કે તેમને અંગ્રેજી આવડતું નથી – તેઓ સમજી તો શકે છે, પરંતુ વાતચીત કરવામાં તેમને મુશ્કેલી પડે છે. આ નિવેદન બાદ કોર્ટે આદેશ આપ્યો છે કે ADM જેવા ઉચ્ચ પદ પર બેઠેલા વ્યક્તિને અંગ્રેજી ન આવડવું યોગ્ય છે કે કેમ, તેની તપાસ કરવામાં આવે!
 
ન્યાયાલયમાં શું થયું?
વાસ્તવમાં, ઉત્તરાખંડ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં પંચાયત મતદાર યાદીની નોંધણીઓ માટે પરિવાર રજિસ્ટરની માન્યતા સંબંધિત એક કેસની સુનાવણી ચાલી રહી હતી. આ દરમિયાન, કોર્ટે પ્રશ્ન કર્યો કે જ્યારે વધારાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે પોતે સ્વીકાર્યું કે તેમને અંગ્રેજી આવડતું નથી, તો શું તેઓ એક કાર્યકારી પદને "અસરકારક રીતે નિયંત્રિત" કરી શકે છે?

ઉત્તરાખંડ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જી. નરેન્દ્ર અને ન્યાયમૂર્તિ આલોક માહરા ની ખંડપીઠે આ પ્રશ્ન ત્યારે ઉઠાવ્યો જ્યારે ADM વિવેક રાય દ્વારા હિન્દીમાં જવાબ આપવામાં આવ્યો. કોર્ટે તેમને પૂછ્યું કે શું તેમને અંગ્રેજી આવડે છે? જેના જવાબમાં વિવેક રાયે કહ્યું કે તેઓ અંગ્રેજી સમજી તો શકે છે, પરંતુ બોલી શકતા નથી.

આ પછી, કોર્ટે પોતાના આદેશમાં જણાવ્યું કે, અદાલતે રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને મુખ્ય સચિવને આ તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે કે શું વધારાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટના કેડરનો કોઈ અધિકારી, જેને અંગ્રેજીનું કોઈ જ્ઞાન નથી અથવા જે પોતે અંગ્રેજીમાં પોતાની વાત કહેવામાં અસમર્થ છે, તે કોઈ કાર્યકારી પદને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકે છે.
 
કોણ છે ADM વિવેક રાય?
મળતી માહિતી મુજબ, વિવેક રાય રાજ્ય સિવિલ સર્વિસના અધિકારી છે અને આ વર્ષની શરૂઆતમાં તેમને નૈનીતાલના ADM પદ પર તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પહેલા તેઓ અનેક સ્થળોએ SDM ના પદ પર પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે.

કોર્ટે આ ટિપ્પણી નૈનીતાલ જિલ્લાના બુધલાકોટ ગ્રામ સભામાં પંચાયત ચૂંટણી માટે મતદાર યાદીમાં બહારના લોકોના નામ શામેલ કરવા પર સવાલ ઉઠાવતી જનહિત અરજીની સુનાવણી દરમિયાન કરી હતી. આ દરમિયાન ઉચ્ચ ન્યાયાલયે પૂછ્યું કે કયા આધારે આ વ્યક્તિઓની ઓળખ તે વિસ્તારના નિવાસી તરીકે કરવામાં આવી? ચૂંટણી અધિકારીએ જણાવ્યું કે નામોની ઓળખ પરિવાર રજિસ્ટરના આધારે કરવામાં આવી હતી. અદાલતે કહ્યું કે પંચાયતી રાજ અધિનિયમ હેઠળ જન્મ અને મૃત્યુ પ્રમાણપત્રને પરિવાર રજિસ્ટર કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ માનવામાં આવે છે.
 
આ ઘટના ભારતમાં પ્રશાસનિક સેવાઓમાં અંગ્રેજી ભાષાના જ્ઞાનની અનિવાર્યતા અને તેની અસરકારકતા પર એક મોટો વિચાર-વિમર્શ ઊભો કરે છે. શું આવા ઉચ્ચ પદ પર અંગ્રેજી ભાષાનું જ્ઞાન અનિવાર્ય હોવું જોઈએ, અથવા સ્થાનિક ભાષામાં નિપુણતા વધુ મહત્વપૂર્ણ છે?