નવી દિલ્હી : ભારત હાલમાં વાર્ષિક આશરે $120 મિલિયનના શાકભાજીના બીજની નિકાસ કરે છે, મુખ્યત્વે દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વમાં. નિષ્ણાતો માને છે કે જો લાંબા સમયથી ચાલતા નીતિગત અવરોધોને દૂર કરવામાં આવે તો આ સરળતાથી બમણું અથવા ત્રણ ગણું થઈ શકે છે, જેમાંથી મુખ્ય 2016 થી પેન્ડિંગ 100 થી વધુ પેસ્ટ રિસ્ક એનાલિસિસ (PRA) નો બેકલોગ છે, જે અંદાજિત $55 મિલિયનના વેપારને રોકી રાખે છે.

ભારત શાકભાજીના બીજ બજારમાં ઝડપથી ઉભરી રહ્યું છે. તેનું વૈશ્વિક બજાર 2024 માં $8.45 બિલિયનને સ્પર્શવાની તૈયારીમાં છે અને નિષ્ણાતો માને છે કે જો ભારતમાં યોગ્ય નીતિઓ લાગુ કરવામાં આવે તો દેશ 2030 સુધીમાં $970 મિલિયનના શાકભાજીના બીજ બજારમાં મુખ્ય વૈશ્વિક ખેલાડી બની શકે છે. આ સંદર્ભમાં, દિલ્હીમાં આયોજિત 'ભારતને વૈશ્વિક બીજ કેન્દ્ર બનાવવામાં શાકભાજીના બીજ ક્ષેત્રની ભૂમિકા વિષય પર રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં, વૈજ્ઞાનિકો, નીતિ નિર્માતાઓ અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોએ બીજ ક્ષેત્રમાં નવીનતા, બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR), બાયોટેકનોલોજી અને નીતિગત સુધારાઓ પર ભાર મૂક્યો.

કોન્ફરન્સમાં, ફેડરલ સીડ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન (FSII) એ જણાવ્યું હતું કે ભારતનું શાકભાજી બીજ બજાર 2023-24 માં $740 મિલિયન હતું, જે 2030 સુધીમાં $970 મિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે, જે વાર્ષિક 4.6% વૃદ્ધિ દરે વધી રહ્યું છે. ભારતમાં બીજ ક્ષેત્રમાં 300 થી વધુ કંપનીઓ પહેલેથી જ કાર્યરત છે, જે કુલ બજાર મૂલ્યના 80-85% યોગદાન આપે છે અને સંશોધનમાં વાર્ષિક $200 મિલિયનથી વધુનું રોકાણ કરે છે.

કાર્યક્રમમાં, કૃષિ મંત્રાલયના કૃષિ કમિશનર ડૉ. પી.કે. સિંહે કહ્યું, "ભારતનો બાગાયતી વિકાસ, ખાસ કરીને શાકભાજી ઉત્પાદન, આપણા સમૃદ્ધ જર્મપ્લાઝ્મ, વિવિધ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ, સંશોધન અને વિકાસ નવીનતા અને જાહેર-ખાનગી રોકાણને કારણે શક્ય બન્યો છે. પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે આપણી સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો હજુ ઉપયોગ થવાનો બાકી છે."

કાર્યક્રમમાં, મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ (બીજ) અજિત કુમાર સાહુએ જણાવ્યું હતું કે, "સરકાર ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ 'સાથી' દ્વારા બીજ લાઇસન્સિંગને સરળ બનાવી રહી છે, વિજ્ઞાન આધારિત નિયમો રજૂ કરી રહી છે અને QR કોડ આધારિત ટ્રેસેબિલિટીને સક્ષમ બનાવી રહી છે. આનાથી ખેડૂતો સમયસર પ્રમાણિત અને ગુણવત્તાયુક્ત બીજ મેળવી શકશે."

FSII ના ઉપપ્રમુખ રાજવીર રાઠીએ સૂચન કર્યું કે, "દેશમાં 'એક રાષ્ટ્ર, એક લાઇસન્સ' નીતિ લાગુ કરવી જોઈએ અને બીજ નિકાસ માટે સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ સિસ્ટમ શરૂ કરવી જોઈએ. લાઇસન્સની માન્યતા અવધિ વધારવી જોઈએ અને ડિજિટલ માધ્યમ દ્વારા બધી મંજૂરીઓ આપવી જોઈએ."

હાલમાં, ભારત દર વર્ષે લગભગ $120 મિલિયનના શાકભાજીના બીજની નિકાસ કરે છે, મુખ્યત્વે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં. નિષ્ણાતો કહે છે કે જો 100 થી વધુ પેન્ડિંગ 'પેસ્ટ રિસ્ક એનાલિસિસ' (PRA) ટૂંક સમયમાં ઉકેલાઈ જાય, તો આ વેપાર વધુ $55 મિલિયન વધી શકે છે.

આ ક્ષેત્ર માત્ર ઉત્પાદનમાં જ નહીં પરંતુ ગ્રામીણ ભારતમાં 1 લાખથી વધુ લોકોને સીધી રોજગારી, મહિલા ખેડૂતોની ભાગીદારી અને વર્ષભર આવક સ્થિરતામાં પણ ફાળો આપે છે. પૌષ્ટિક શાકભાજીની ખેતી છુપાયેલી ભૂખનો પણ સામનો કરી શકે છે. પરિષદના અંતે, એ સ્પષ્ટ થયું કે આબોહવા અને વસ્તીના પડકારો વચ્ચે, ભારતે બીજ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી સુધારો કરવાની, સતત નવીનતા લાવવાની અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બીજનો જવાબદાર નિકાસકાર બનવાની જરૂર છે.