નવી દિલ્હી : કારગિલ નજીક હિમાલયના ખોળામાં આવેલું સરહદી ગામ હુન્ડરમન, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના યુદ્ધો, બાલ્ટિસ્તાની અને લદ્દાખી સંસ્કૃતિના સંગમ અને ઐતિહાસિક સિલ્ક રૂટનું સાક્ષી રહ્યું છે. હુન્ડરમન ગામ 1947, 1965, 1971 અને 1999 ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધો વચ્ચે તેની ઓળખ અને અસ્તિત્વ જાળવી રાખવાની વાર્તા કહે છે. આજે તેનું 'યાદોનું સંગ્રહાલય' પ્રવાસીઓને આ ગામના સમૃદ્ધ વારસા અને પીડાદાયક ભૂતકાળ સાથે જોડે છે. કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, આ ગામના લોકો લોજિસ્ટિક્સ સપ્લાય તેમજ અન્ય કામોમાં સેનાને મદદ કરતા હતા.

હુન્ડરમન ગામ કારગિલથી લગભગ 10 કિમી દૂર દ્રાસ અને કારગિલ વચ્ચે નિયંત્રણ રેખા (LoC) પર સ્થિત છે. 1947 ના ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા પછી, આ ગામ વારંવાર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વિભાજિત થતું રહ્યું. ૧૯૪૯ થી ૧૯૬૫ સુધી, તે પાકિસ્તાનના નિયંત્રણ હેઠળ હતું, પરંતુ ૧૯૬૫ ના યુદ્ધમાં તે નો-મેન લેન્ડ બની ગયું. પરંતુ, ૧૯૭૧ માં, ડિસેમ્બરની ઠંડી રાત્રે, ભારતીય સેનાએ ફરી એકવાર ગામ પર કબજો કર્યો. બીજા દિવસે સવારે ગામલોકોએ સેંકડો સૈનિકો જોયા. અચાનક એક અવાજ આવ્યો, 'આ ભારતીય સેના છે, અમે તમારા ગામ પર કબજો કર્યો છે.' ત્યારથી હુંડરમન ભારતનો એક ભાગ છે.

૧૯૭૧ માં ભારતીય સેનાએ ગામ પર કબજો કર્યો

સમય સાથે હુંડરમન ગામની સીમાઓ બદલાતી રહી છે. ૧૯૭૧ ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ, જેને બાંગ્લાદેશ મુક્તિ યુદ્ધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતીય સેનાની વ્યૂહાત્મક જીતનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આ યુદ્ધમાં, ભારતીય સેનાએ શિમલા કરાર હેઠળ પાકિસ્તાન-અધિકૃત બાલ્ટિસ્તાનના ૮૦૪ ચોરસ કિલોમીટરનો નિયંત્રણ મેળવ્યો, જેમાં તુર્તુકનો પણ સમાવેશ થાય છે. ત્યારથી, હુંડરમન ગામ પણ ભારત-અધિકૃત વિસ્તારનો ભાગ બન્યું. આ યુદ્ધ ૧૩ દિવસ સુધી ચાલ્યું અને ૧૬ ડિસેમ્બરે પાકિસ્તાની સેનાના શરણાગતિ સાથે સમાપ્ત થયું. ૧૯૭૧ના યુદ્ધે બાંગ્લાદેશને માત્ર સ્વતંત્રતા જ આપી નહીં, પરંતુ બાલ્ટિસ્તાનમાં તુર્તુક જેવા વિસ્તારોને ભારતના નિયંત્રણ હેઠળ લાવીને વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને પણ મજબૂત બનાવી. આ વિજય હજુ પણ ભારતીય સેનાની બહાદુરી અને વ્યૂહાત્મક કુશળતાનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધમાં હુન્ડરમન ફરીથી યુદ્ધભૂમિ બન્યું

હુન્ડરમન નિયંત્રણ રેખા નજીક વસેલું છેલ્લું ભારતીય ગામ છે. ૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધમાં પણ હુન્ડરમન ગામની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની હતી. ૧૯૯૯ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન, આ ગામ સંઘર્ષનો અભિન્ન ભાગ બન્યું. બંકરોમાં રહેતા હુન્ડરમન ગામના લોકોએ યુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય સેનાને લોજિસ્ટિક્સ અને અન્ય સહાય પૂરી પાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

યુદ્ધ અને વિખેરાયેલા જીવનનો પ્રભાવ
૧૯૭૧ના યુદ્ધે હુન્ડરમનનું સામાજિક માળખું બદલી નાખ્યું. ઘણા રહેવાસીઓ પોતાના ઘર અને જમીન છોડીને પાકિસ્તાન ભાગી ગયા, જ્યારે બચી ગયેલા લોકો ભારતીય નાગરિક બન્યા. જમીન પર દોરવામાં આવેલી નવી સરહદે પરિવારોને વિભાજીત કર્યા; કેટલાક યુગલોએ પત્રો દ્વારા છૂટાછેડા લીધા. ભારતીય સેનાએ મહિનાઓ સુધી ગામ પર કડક નિયંત્રણ રાખ્યું.

ગામલોકોનું કહેવું છે કે 1999ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, ગામલોકો બંકરોમાં રહ્યા, સેનાને લોજિસ્ટિક્સ અને પાણી પહોંચાડવામાં મદદ કરી. હવામાન પણ પ્રતિકૂળ હતું અને કડકડતી ઠંડીમાં કૂવામાં બરફ તોડીને પાણી કાઢવું પડતું હતું.

સિલ્ક રૂટનો સાંસ્કૃતિક સંગમ અને વારસો

હુંડરમેન બાલ્ટિસ્તાની અને લદ્દાખી સંસ્કૃતિઓનો સંગમ છે. સુરુ નદીના કિનારે આવેલું આ ગામ ઐતિહાસિક સિલ્ક રૂટનો એક ભાગ રહ્યું છે. સામે સ્કાર્ડુ જતો પ્રાચીન માર્ગ વેપાર અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનની યાદ અપાવે છે. હુંડરમેન ગામમાં ઘરો સ્થાનિક પથ્થરોથી બનેલા છે. તે અહીં 2700 મીટરની ઊંચાઈએ બનાવવામાં આવ્યા છે. ઠંડીથી બચાવવા માટે, અહીંના ઘરોમાં નાના દરવાજા અને બારીઓ લગાવવામાં આવી છે, જેથી ઠંડા પવનથી બચી શકાય. પવન છત પર વિલો ડાળીઓથી બનેલી દિવાલોને સંતુલિત કરે છે.

યાદોનું સંગ્રહાલય, ઇતિહાસનો જીવંત દસ્તાવેજ

યુદ્ધોના પડછાયામાં રહેતા હોવા છતાં, હુંડરમન ગામ તેની બાલ્ટિસ્ટ કોતરણી અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખે છે. 2015 માં, ઇલ્યાસ અંસારી અને ઐજાઝ હુસૈન મુનશીએ જૂના હુંડરમનમાં 'યાદોનું સંગ્રહાલય' સ્થાપ્યું. સંગ્રહાલયના ક્યુરેટર મોહમ્મદ બકર (45), મુલાકાતીઓને યુદ્ધ સમયના અવશેષો, બ્રિટિશ રાજની વસ્તુઓ (જેમ કે પરફ્યુમની બોટલો, બિસ્કિટ બોક્સ) અને જૂના પત્રો બતાવે છે. એક પત્રમાં, ગુલામ હુસૈન તેના ભાઈને સ્કાર્દુમાં એકલતા અને આર્થિક મુશ્કેલીઓ વિશે ફરિયાદ કરે છે. 1955નો બીજો પત્ર ભાઈ-બહેનો વચ્ચેનો પ્રેમ અને રોજિંદા મુશ્કેલીઓ દર્શાવે છે. આ પત્રો વિસ્થાપન અને માનવીય સંવેદનાઓને પ્રકાશિત કરે છે.

પહેલા યુદ્ધ, હવે પાણીની તંગીએ ગ્રામજનોને વિચરતી બનાવ્યા

એવું કહેવાય છે કે લગભગ 400 વર્ષ પહેલાં, કારગિલના પોએન અને કાર્કેચુ ગામોથી 30 પરિવારો હુંડરમન આવ્યા હતા, જે તે સમયે ફળદ્રુપ જમીન અને પાણીની વિપુલતા માટે જાણીતા હતા. પરંતુ, યુદ્ધ અને વાતાવરણમાં પરિવર્તને અહીંની પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. પાણીની અછતને કારણે રહેવાસીઓને ઉપરના હુંડરમનમાં સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડી હતી. હુંડરમન ગામ, જેમાં પહેલા લીલીછમ ખીણો હતી, હવે તે રણ જેવું લાગે છે. ગ્રામજનો ચિંતાતુર સ્વરમાં કહે છે, પહેલા યુદ્ધે અમને ભગાડ્યા, હવે પાણીની અછત અમને ભટકતા બનાવી રહી છે.

હુંદરમન હવે પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે
કારગિલથી ગામ સુધીનો રસ્તો હિમાલયના મનોહર દૃશ્યોમાંથી પસાર થાય છે. ઘણી જગ્યાએથી, સરહદ પાર પાકિસ્તાની સેનાની ગતિવિધિઓ દર્શાવતી દૂરબીન જોઈ શકાય છે. સંગ્રહાલય અને ગામની વાર્તાઓ પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ગામનો ફિદા હુસૈન હવે જરદાળુનો રસ, જામ અને બદામ વેચે છે, અને પોતાના ભૂતકાળને યાદ કરતા કહે છે, "પાકિસ્તાની સેનાએ મને 50 રૂપિયા આપવાના છે."

ખરા અર્થમાં, હુંદરમન ગામ યુદ્ધ, સંસ્કૃતિ અને પ્રકૃતિના પડકારો વચ્ચે સ્થિતિસ્થાપકતાની વાર્તા કહે છે.