નવી દિલ્હી : એક સમયે ગામડાના દરવાજા પર ફેંકવામાં આવતું છાણ હવે ભારત માટે આવકનું સાધન બની ગયું છે. તેના ઘણા ઉત્પાદનો ભારતમાં તૈયાર થઈ રહ્યા છે, આ સાથે, ગાયનું છાણ પણ નિકાસ થઈ રહ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં તેની ખૂબ માંગ છે. માહિતી અનુસાર, ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં લગભગ 386 કરોડ રૂપિયાના ગાયના છાણ અને ગાયના છાણ આધારિત ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી છે. આ નિકાસ માત્ર ખાતરના રૂપમાં જ નહીં, પરંતુ અગરબત્તી, દીયા, ઓર્ગેનિક પેઇન્ટ અને ગંધહીન ખાતરના રૂપમાં પણ કરવામાં આવી છે.

કેટલું ગાયનું છાણ વિદેશમાં ગયું?

ગાયનું કાચું છાણ: ૧૨૫ કરોડ રૂપિયા

ગાયના છાણ આધારિત કાર્બનિક ખાતર: ૧૭૩.૬ કરોડ રૂપિયા

કમ્પોસ્ટ/વર્મી કમ્પોસ્ટ ખાતર: ૮૮ કરોડ રૂપિયા

આમ, કુલ ૩૮૬ કરોડ રૂપિયાના ગાયનું છાણ અને ગાયના છાણના ઉત્પાદનો વિદેશમાં નિકાસ કરવામાં આવ્યા છે.

ભારતના ગાયનું છાણ અને ગાયના છાણ આધારિત ઉત્પાદનો ઘણા દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. જો કે, તે માલદીવ, UAE, સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત, અમેરિકા, સિંગાપોર, ચીન, નેપાળ, બ્રાઝિલ, આર્જેન્ટિના, ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં સૌથી વધુ નિકાસ કરવામાં આવે છે. આ દેશોમાં ગાયના છાણની ભારે માંગ છે. આ દેશોમાં, ગાયના છાણનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઓર્ગેનિક ખેતી, ખજૂરની બાગકામ, ઓર્ગેનિક ખાતર અને ધાર્મિક ઉપયોગ માટે થાય છે.

વિદેશમાં મોકલવામાં આવતું ગાયનું છાણ ફક્ત કાચા સ્વરૂપમાં જ નહીં, પણ ઘણા સ્વરૂપોમાં પ્રક્રિયા કરીને વેચવામાં આવે છે. કાચું છાણ (તાજા છાણ), સૂકા છાણના ખોખા/લોગ, ઓર્ગેનિક ખાતર/વર્મીકમ્પોસ્ટ, છાણનો પાવડર, છાણ આધારિત અગરબત્તી, દીવા, કુદરતી રંગો વગેરે પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે. રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા અને મધ્ય પ્રદેશ આ વ્યવસાયમાં અગ્રણી રાજ્યો છે.

એક ઉદ્યોગપતિના મતે, "છાણનો ઉપયોગ જમીનની ભેજ જાળવી રાખે છે, ફળોનું કદ વધારે છે અને મીઠાશ સુધારે છે." યુએસ અને યુરોપિયન દેશો ઓર્ગેનિક ખેતી અને કાર્બન-લેસ ઉત્પાદન માટે છાણનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતીય સમુદાયો દ્વારા હવન-પૂજા અને તહેવારો માટે ગાયના દીવા, અગરબત્તી અને લાકડાનો ઓર્ડર આપવામાં આવે છે.

કિંમત કેટલી છે?

કાચું છાણ: ૩૦-૫૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલો
સૂકા છાણની કેક: ૨૫૦-૫૦૦ રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલ
કમ્પોસ્ટ / ખાતર: ૮,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ રૂપિયા પ્રતિ ટન
મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો (ધૂપદાં, રંગ): ૧૦-૫૦ રૂપિયા પ્રતિ યુનિટ

નિકાસ માર્જિન: ૩૦% થી ૬૦% નફો

કૃષિ નિકાસ સલાહકાર ડૉ. અનિતા રાવના મતે, “ભારત દરરોજ ૩૦ લાખ ટન ગાયનું છાણ ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ હવે તે ફક્ત ગામડાઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્ગેનિક ખેતીનો આધાર બની રહ્યું છે.” સરકારની "ગોધન ન્યાય યોજના", ગાય આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ નિકાસ નીતિએ આ વ્યવસાયને વધુ વેગ આપ્યો છે.

ભારતમાં અત્યાર સુધી ગાયનું છાણ ગ્રામીણ બળતણ અથવા ખાતર તરીકે જોવામાં આવતું હતું, પરંતુ આજે તે વૈશ્વિક ઓર્ગેનિક ક્રાંતિનો એક ભાગ બની ગયું છે. ગલ્ફ દેશોથી લઈને અમેરિકન ખેતરો સુધી, ભારતીય ગાયનું છાણ નવી શક્યતાઓ ઊભી કરી રહ્યું છે.