હિમાલયના પૂર્વીય છેડે, જ્યાં વિશાળ બ્રહ્મપુત્રા નદી (ચીનમાં યાહલુંગ ઝાંગ્બો અને અરુણાચલમાં સિયાંગ) કલકલ કરતી વહે છે, ત્યાં પાણીના યુદ્ધનું એક નવું પ્રકરણ શરૂ થયું છે! ચીન એક તરફ દુનિયાનો સૌથી મોટો ડેમ બનાવી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ, ભારતમાં પણ એક મોટો ડેમ બનાવવાની યોજના સામે સ્થાનિક લોકોએ જ 'હલ્લા બોલ' કરી દીધો છે! આ બધી હલચલ વચ્ચે ભારતે એક એવી ચાલ ચાલી છે, જે આખી 'વોટર ગેમ' ને પલટી શકે છે.
 
અરુણાચલમાં ગુપ્ત ઓપરેશન અને ગ્રામજનોનો વિસ્ફોટ!
વાત શરૂ થાય છે 21 મે, 2025 ના રોજ. અરુણાચલ પ્રદેશના સિયાંગ જિલ્લાના બેગિંગ ગામમાં એક ટ્રેક્ટર કાદવવાળી ટેકરી પર ગુપચુપ રીતે ચડી રહ્યું હતું. તેમાં ડ્રિલિંગ મશીનો અને અન્ય સાધનો હતા, જેનો ઉપયોગ સિયાંગ નદી પર એક વિશાળ બંધ બનાવવાની શક્યતાઓ શોધવા માટેના ખાસ અભ્યાસ માટે થવાનો હતો.

પરંતુ, બીજી તરફ, પારંગ ગામના લોકો પહેલેથી જ રોષે ભરાયેલા હતા. ત્યાંના સ્થાનિક આદિ સમુદાય આ બંધ સામે વિરોધ કરી રહ્યો છે. અધિકારીઓએ આ કામ છુપાવીને કરવાનો પ્રયાસ કર્યો - પહેલા બેગિંગ ગામમાં કામ શરૂ કરીને પછી નદી પાર સાધનો લઈ જવાની યોજના હતી.
 
એક અઠવાડિયામાં જ મોરચો મંડાયો: પુલ કાપ્યો, મશીનો તોડ્યા!
જોકે, એક અઠવાડિયાની અંદર જ વિરોધ વધુ તીવ્ર બન્યો. અહેવાલ મુજબ, પ્રદર્શનકારીઓએ બેગિંગ સુધી કૂચ કરી, બહારની દુનિયા સાથેનો તેમનો એકમાત્ર સંપર્ક ધરાવતો લટકતો પુલ કાપી નાખ્યો અને ડ્રિલિંગ મશીનોને નુકસાન પહોંચાડ્યું, જેનાથી સર્વેક્ષણ અટકી ગયું! વધતી અશાંતિ છતાં, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ સંયમિત રહી, સંવેદનશીલ સરહદી વિસ્તારમાં ટકરાવ ટાળતી રહી. સ્થિતિ વધુ બગડવાની આશંકાને કારણે, અધિકારીઓએ કામચલાઉ ધોરણે કાર્યવાહી અટકાવી દીધી.

હાલમાં, ડ્રિલિંગ સાઇટ પર તૈનાત NHPC ના એન્જિનિયરો સિયાંગ નદીના કિનારે આવેલા મુખ્ય શહેર પાસીઘાટ જતા રહ્યા છે, જેનાથી વિવાદિત નદી કિનારો શાંત થયો છે. પણ આ શાંતિ ક્ષણિક છે. સરકાર ₹1,50,000 કરોડના ખર્ચે સિયાંગ અપર બહુઉદ્દેશીય પરિયોજના (SUMP) ના નિર્માણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ પ્રોજેક્ટમાં 9.2 અબજ ક્યુબિક મીટર (BCM) સંગ્રહ ક્ષમતાવાળો 267 મીટર ઊંચો બંધ સામેલ છે, જેને ચીન દ્વારા સંભવિત ઉપરના જળપ્રવાહના જોખમ સામે વ્યૂહાત્મક ભંડાર તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે.
 
ચીનનો 'સદીનો પ્રોજેક્ટ': બ્રહ્મપુત્રા પર દુનિયાનો સૌથી મોટો ડેમ!
આ ઘટનાક્રમ એવા સમયે બન્યો છે જ્યારે બેઇજિંગે બ્રહ્મપુત્રા નદીના ઉપરના ભાગમાં વિશ્વના સૌથી મોટા બંધનો શિલાન્યાસ કર્યો છે, જેનાથી પૂર્વીય હિમાલયમાં વ્યૂહાત્મક જળ વ્યવસ્થાપનની શરૂઆત થઈ છે. ચીનની આ યોજના 2020 માં લદ્દાખની ગલવાન ઘાટીમાં ભારત સાથે વધતા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે જાહેર થઈ હતી. 19 જુલાઈએ વડાપ્રધાન લી કિયાંગે ઔપચારિક રીતે આ પરિયોજનાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું અને તેને "સદીનો પ્રોજેક્ટ" ગણાવ્યો. આ ડેમ ચીનના પ્રખ્યાત થ્રી ગોર્જીસ ડેમ કરતા પણ મોટો થવાની અપેક્ષા છે, જે વાર્ષિક 30 કરોડ મેગાવોટ કલાક (MWh) વીજળી પેદા કરશે અને તેનો ખર્ચ લગભગ $168 અબજ ડોલર થશે.
 
'વોટર બોમ્બ'નું જોખમ? મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુની ગંભીર ચેતવણી!
અરુણાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુએ 9 જુલાઈએ કહ્યું હતું કે, "આ (ચીની બંધ) અમારી આદિવાસીઓ અને અમારી આજીવિકા માટે અસ્તિત્વનો ખતરો ઉભો કરી રહ્યું છે. આ ખૂબ જ ગંભીર છે કારણ કે ચીન તેનો ઉપયોગ એક પ્રકારના 'વોટર બોમ્બ' તરીકે પણ કરી શકે છે."

ભારતની પ્રસ્તાવિત SUMP પરિયોજનાને ચીનના બંધના સીધા જવાબ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. તેનો હેતુ સિયાંગ નદી પર વ્યૂહાત્મક પકડ જમાવવાનો છે, તે પહેલા કે તે ઉપરી પ્રવાહ પર વધુ પડતો નિયંત્રણમાં આવી જાય. જોકે, જ્યાં ચીનની પરિયોજના પહેલેથી જ ચાલી રહી છે, ત્યાં ભારતની પરિયોજના હજુ પણ પ્રી-ફિઝિબિલિટી તબક્કામાં જ અટવાયેલી છે અને સ્થાનિક સમુદાયોના સખત વિરોધનો સામનો કરી રહી છે.
 
પર્યાવરણીય ભય અને નિષ્ણાતોની ચિંતા!
ઘણા લોકો મેકમોહન રેખાની પાર એકબીજાને અડીને આવેલા બે વિશાળ બંધોના પર્યાવરણીય પ્રભાવને લઈને પણ ચિંતિત છે. પૂર્વીય હિમાલય ભૂકંપથી સક્રિય અને પર્યાવરણીય રીતે નાજુક ક્ષેત્ર છે.

આસામના મુખ્યમંત્રી હિમંત બિસ્વા સરમાએ જોખમોને ઓછો અંદાજ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, તેમનો તર્ક છે કે બ્રહ્મપુત્રાનો 70 ટકા પ્રવાહ ભારતીય ક્ષેત્ર અને ભૂટાનમાંથી આવે છે, ચીનમાંથી નહીં. જોકે, નિષ્ણાતોનો તર્ક છે કે આ વાર્ષિક સરેરાશ પર સાચું હોઈ શકે છે - પરંતુ શિયાળાના મહત્ત્વપૂર્ણ મહિનાઓમાં નહીં, જ્યારે ચીની મૂળનું પાણી પ્રવાહમાં પ્રમુખતાથી હોય છે.

આ ડેમ vs ડેમ ની આંતરરાષ્ટ્રીય લડાઈ માત્ર પાણીના સંચાલનનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે ભૌગોલિક રાજનીતિ, પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને સ્થાનિક લોકોના ભવિષ્યનો પણ પ્રશ્ન છે. આ સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં ભારતની રક્ષણાત્મક બંધ વ્યૂહરચના કેટલી અસરકારક સાબિત થશે, કે પછી તે પર્યાવરણીય નબળાઈઓને વધુ વધારશે, તે આવનારો સમય જ કહેશે.