હૈદરાબાદ, ભારત 29 જુલાઈ 2025: દક્ષિણ ભારતના બે પાડોશી રાજ્યો, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા, ફરી એકવાર પાણીના મુદ્દે સામસામે આવી ગયા છે. આ વખતે વિવાદના કેન્દ્રમાં છે મહત્વાકાંક્ષી બાનકાચેરલા પ્રોજેક્ટ. એક તરફ આંધ્રપ્રદેશ પોતાના દુષ્કાળગ્રસ્ત રાયલસીમા વિસ્તારને 'વધારાના' ગોદાવરી જળથી સિંચવા માંગે છે, તો બીજી તરફ તેલંગાણા તેને વર્તમાન કરારોનો ભંગ અને પોતાની જળ સુરક્ષા માટે ખતરો ગણાવી રહ્યું છે. શું ભારતની જીવાદોરી સમાન નદીઓ પણ રાજકીય યુદ્ધનું મેદાન બનશે?
 
'સરપ્લસ' પાણીનો સંગ્રામ: શું છે બાનકાચેરલા પ્રોજેક્ટ?
આંધ્રપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી એન. ચંદ્રબાબુ નાયડુનો આ ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ, 2014માં રાજ્યના વિભાજન પછી સૌપ્રથમ કલ્પના કરાયો હતો. તેમનો હેતુ સ્પષ્ટ છે: ગોદાવરી નદીના લગભગ 2000 TMC ફીટ (હજાર મિલિયન ક્યુબિક ફીટ) પાણી, જે ચોમાસામાં દરિયામાં વહી જાય છે, તેને રોકીને રાયલસીમા જેવા સૂકા પ્રદેશો સુધી પહોંચાડવું.

આંધ્રપ્રદેશની યોજના મુજબ, પોલાવરમ ડેમમાંથી ગોદાવરી નદીના પૂરના પાણીને વિજયવાડા ખાતે કૃષ્ણા નદી પરના પ્રકાશમ બેરેજ સુધી વાળવામાં આવશે. ત્યાંથી તેને નહેરો અને લિફ્ટ ઇરિગેશન દ્વારા બોલ્લાપલ્લી જળાશયમાં પમ્પ કરાશે. અંતે, નાલ્લામલા જંગલો નીચેથી પસાર થતી ભવ્ય ટનલો દ્વારા આ પાણી બાનકાચેરલા જળાશય સુધી પહોંચાડવામાં આવશે, જેથી કડપા અને કુર્નૂલ જેવા વિસ્તારોને ફાયદો થશે. અંદાજિત ₹80,112 કરોડનો ખર્ચ અને 40,500 એકર જમીન અધિગ્રહણ આ પ્રોજેક્ટની વિશાળતા દર્શાવે છે.
 
આંધ્રપ્રદેશનો પક્ષ: દુષ્કાળનો ઉકેલ કે હકનું પાણી?
આંધ્રપ્રદેશ દલીલ કરે છે કે તેઓ ફક્ત 'બિનઉપયોગી વધારાના પાણી'નો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, જે ઉપરવાસના રાજ્યોની જરૂરિયાત પૂરી થયા પછી પણ દરિયામાં વહી જાય છે. તેમનો દાવો છે કે પોલાવરમ-બાનકાચેરલા લિન્ક પ્રોજેક્ટ 2014ના આંધ્રપ્રદેશ પુનર્ગઠન અધિનિયમ અને અગાઉના જળ આયોગના નિર્ણયોનું પાલન કરે છે. તેમના મતે, રાયલસીમાના દુષ્કાળને દૂર કરવા માટે આ જ એકમાત્ર વ્યવહારુ ઉપાય છે.
 
તેલંગાણાનો વિરોધ: જળ સુરક્ષાનો સવાલ અને કરારોનો ભંગ?
તેલંગાણા આ પ્રોજેક્ટનો સખત વિરોધ કરી રહ્યું છે. તેમનો મુખ્ય દલીલ એ છે કે આ પ્રોજેક્ટ 2014ના AP પુનર્ગઠન અધિનિયમનો ભંગ કરે છે, કારણ કે નદી વ્યવસ્થાપન બોર્ડ અને અન્ય વૈધાનિક એજન્સીઓ પાસેથી પૂરતી મંજૂરીઓ લેવાઈ નથી. તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી રેવંત રેડ્ડી દાવો કરે છે કે જળ આયોગે 'વધારાના પાણી'ની કોઈ સ્પષ્ટ ફાળવણી કરી નથી, તેથી બાનકાચેરલા પ્રોજેક્ટ તેમના રાજ્યની જળ સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો છે. તેઓ આંધ્રપ્રદેશ પર પ્રોજેક્ટની વિગતો છુપાવવાનો અને કોઈપણ અસર અભ્યાસ વિના આગળ વધવાનો આરોપ પણ મૂકે છે.
 
પર્યાવરણ અને ભવિષ્યની ચિંતા: નિષ્ણાતો શું કહે છે?
પર્યાવરણ નિષ્ણાતો આ પ્રોજેક્ટ અંગે ગંભીર ચેતવણીઓ આપી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે ગોદાવરી નહેરની ક્ષમતા વધારવાથી નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થશે, જે નીચલા પ્રવાહના ડેલ્ટામાં મીઠા પાણીના પ્રવાહને ઘટાડશે, ખારાશમાં વધારો કરશે અને કૃષિ તેમજ મત્સ્યોદ્યોગને નુકસાન પહોંચાડશે. નાલ્લામલા જંગલોમાંથી ટનલ ખોદવાથી જમીનની સ્થિરતા, ભૂગર્ભજળનો પ્રવાહ અને જૈવિક વિવિધતા પર ગંભીર અસર થશે, જે વાઘ અને હાથી જેવી લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટે પણ ખતરો ઉભો કરશે.

તાજેતરની સ્થિતિ: 30 જૂને, કેન્દ્રીય પર્યાવરણીય નિષ્ણાત સમિતિ (EAC) એ આ પ્રોજેક્ટને પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. વિવિધ વાંધાઓ ટાંકીને, સમિતિએ આંધ્રપ્રદેશને વધુ સ્પષ્ટતા અને સુધારણા માટે પ્રસ્તાવ પરત મોકલ્યો છે.

આ વિવાદ ફક્ત પાણીના ભાગલા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે રાજકીય સંઘર્ષ, પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને પ્રાદેશિક જરૂરિયાતોના જટિલ ગૂંચળાને ઉજાગર કરે છે. શું આ બંને રાજ્યો આ પાણીના યુદ્ધનો કોઈ સુમેળભર્યો ઉકેલ શોધી શકશે, કે પછી આ વિવાદ વધુ ઉગ્ર બનશે? સમય જ કહેશે.