નવી દિલ્હી, તા. ૨૯ જુલાઈ, ૨૦૨૫: એક સમયે એવું માનવામાં આવતું હતું કે જોક્સ લખવા એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ની પહોંચની બહારની વાત છે – હાસ્ય માટે માણસ જેવી વિચારવાની ક્ષમતા અને સૂક્ષ્મ સમજ જરૂરી છે. પરંતુ, હવે આ ધારણા બદલાઈ રહી છે! તાજેતરના પ્રયોગો અને AI ટૂલ્સના આગમનથી સાબિત થયું છે કે AI લોકોને હસાવી શકે છે, પણ શું તે ખરેખર હાસ્યના સૂક્ષ્મ ભેદોને સમજી શકે છે? આ એક મોટો સવાલ છે, જેના પર નિષ્ણાતો ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરી રહ્યા છે.
AI અને માણસનો 'લાફ-ઓફ' મુકાબલો: Witscript એ આપ્યો પડકાર!
ડેવિડ લેટરમેન અને જે લેનો જેવા કલાકારો માટે દાયકાઓ સુધી જોક્સ લખનાર કોમેડી ટીવી રાઇટર જો ટોપ્લિને એક અનોખો વિચાર કર્યો: શું AIની ભાષાકીય કુશળતાને કોમેડી લેખનના નિયમો સાથે જોડીને એક જોક-રાઇટિંગ મશીન બનાવી શકાય? આ વિચારનું પરિણામ હતું, Witscript નામનું AI ટૂલ. આ વેબ એપમાં યુઝર્સ સમાચાર હેડલાઇન્સ કે ઇમેજ ડિસ્ક્રિપ્શન દાખલ કરે અને તેના બદલામાં જોક્સ, ફની કેપ્શન્સ મળે છે.
ગયા વર્ષે, ટોપ્લિન અને વિટસ્ક્રિપ્ટે એક રસપ્રદ 'લાફ-ઓફ' સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો. બંનેએ આઠ સમાચાર વિષયો પર જોક્સ લખ્યા. જાણીતા કોમેડિયન માઇક પર્કિન્સે લોસ એન્જલસમાં જીવંત પ્રેક્ષકો સમક્ષ આ જોક્સ રજૂ કર્યા. દરેક સેટમાં અડધા જોક્સ ટોપ્લિન દ્વારા લખાયેલા હતા અને અડધા વિટસ્ક્રિપ્ટ દ્વારા. આશ્ચર્યજનક રીતે, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે હાસ્યની લંબાઈ અને અવાજના માપદંડ મુજબ, AI અને માનવ-લખિત જોક્સ સમાન રીતે રમુજી હતા! આ પરિણામોએ AIની કોમેડી જનરેટ કરવાની ક્ષમતા પર નવો પ્રકાશ પાડ્યો.
AI હસાવી શકે છે, પણ માનવ હાસ્યનો 'નિયંત્રણ' નથી!
જોકે, નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે લોકોને હસાવવા અને માનવ હાસ્યના સૂક્ષ્મ ભેદોમાં નિપુણતા મેળવવા વચ્ચે હજુ ઘણો તફાવત છે. હાસ્ય અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે, તેને સામાજિક ધોરણોને સમજવાની જરૂર પડે છે – અને ક્યારે તેનું ઉલ્લંઘન કરવું તે પણ જાણવાની જરૂર પડે છે. તે શરમજનક ક્ષણોમાંથી બહાર નીકળવા, છુપા અપમાન પહોંચાડવા અથવા સંબંધોમાં આગળ વધવા માટે પણ ઉપયોગી થાય છે, જે AI માટે સમજવું મુશ્કેલ છે.
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે AI ચેટબોટ્સ થેરાપિસ્ટ, આસિસ્ટન્ટ અને સાથી તરીકે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યા છે, ત્યારે સાર્કાઝમ (કટાક્ષ), અશિષ્ટતા અને ફ્લિપન્સી જેવા હાસ્યના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપોને સમજવા અને યોગ્ય રીતે પ્રતિભાવ આપવા માટે AI મોડેલો માટે તે આવશ્યક બની રહેશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ કોલોનોસ્કોપી એપોઇન્ટમેન્ટના રીમાઇન્ડર પર "ઉફ, હવે મને મારી નાખો" એમ લખે, તો AI આસિસ્ટન્ટે તે શબ્દોને શાબ્દિક રીતે ન લેવાનું શીખવું પડશે.
યુનિવર્સિટી ઓફ મેનિટોબાના કમ્પ્યુટેશનલ ભાષાશાસ્ત્રના નિષ્ણાત ટ્રિસ્ટન મિલર કહે છે કે, એક ચતુરાઈભર્યો પંચલાઈન બનાવવી અને મનુષ્યો જે રીતે હાસ્યનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં મૂળભૂત તફાવત છે. કારણ કે વર્તમાન મશીનો હાસ્યનો ઉપયોગ કરવાના તમામ કારણો અને રીતોને સંપૂર્ણપણે સમાવી શકતા નથી.
AI હાસ્યની અણધારી બાજુ: પૂર્વગ્રહ અને મધ્યમ ગુણવત્તા!
જેમ એલગોરિધમ્સ આરોગ્ય સંભાળ અને નાણાકીય નિર્ણયોમાં પૂર્વગ્રહને કાયમી બનાવી શકે છે, તેમ AI-નિર્મિત જોક્સ પણ જાતિવાદી, જાતિવાદી અને અન્ય હાનિકારક રૂઢિગત ધારણાઓને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જ્યારે ChatGPT જેવા LLM (લાર્જ લેંગ્વેજ મોડેલ) ને કાર્ટૂનને વધુ રમુજી બનાવવાનું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે તે "ખૂબ જ વિચિત્ર અને રૂઢિગત" ફેરફારો કરતા હતા, જેમ કે સરેરાશ કદના માણસને મોટા કદના ચશ્મા પહેરેલા મેદસ્વી માણસથી બદલવું.
વધુ એક ગંભીર હકીકત એ છે કે AI દ્વારા જનરેટ કરાયેલી કોમેડી મોટાભાગે સામાન્ય અથવા મધ્યમ ગુણવત્તાની હોય છે. જોકે Witscript તાજેતરની 'લાફ-ઓફ' સ્પર્ધામાં સફળ સ્ટેન્ડ-અપ સેટ બનાવવામાં સક્ષમ હતું, પરંતુ તેનું કારણ આંશિક રીતે એ હતું કે ટોપ્લિને, એક નિષ્ણાત કોમેડિયન હોવાથી, વિટસ્ક્રિપ્ટને પ્રોમ્પ્ટ આપ્યા હતા અને પછી AI એપ્લિકેશને લખેલા ડઝનેક જોક્સમાંથી ફક્ત સૌથી રમુજી જોક્સને હાથથી પસંદ કર્યા હતા. આ પ્રકારની પસંદગી પ્રક્રિયા માટે પ્રેક્ષકો અને કલાકાર બંનેના ઊંડા જ્ઞાનની જરૂર પડે છે.
શું AI ક્યારેય હાસ્યને 'અનુભવી' શકશે?
ઘણા સંશોધકો માટે આ એક અઘરો સવાલ છે. ગોર્નેઝે સમજાવ્યું કે ChatGPT હાસ્ય ઉત્પન્ન કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલું નથી; તેને ટેક્સ્ટ જનરેટ કરવા અને તેનું અનુમાન કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલું છે. "તે હાસ્ય સાથે સંકળાયેલી લાગણીઓને અનુભવી શકતું નથી અને સારા જોકને ખરેખર સમજી શકતું નથી," ગોર્નેઝે સમજાવ્યું.
જોકે, તે હજુ પણ રમુજી વસ્તુઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. હાસ્યનું મૂળ કારણ માણસનો ઇરાદો અને લાગણીઓ છે. "હાસ્ય તમને અર્થ સાથે રમવા દે છે," હેમ્પેલમેન કહે છે. તે લોકોને તેમના ઇરાદાઓ વિશે સ્પષ્ટતા કર્યા વિના બહુવિધ વિચારોનું અન્વેષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે. AI ક્યારેય મુશ્કેલીમાંથી બહાર નીકળવા કે શક્યતાઓને શોધવા માટે હાસ્યનો ઉપયોગ નહીં કરી શકે. "તેને માણસની જેવી જરૂરિયાતો નહીં હોય."
ખરેખર હાસ્ય એ લાગણીશીલ પ્રતિક્રિયા સાથે જોડાયેલું છે, પછી ભલે તે સખત રીતે રમુજી ન હોય. "તમને તે અસભ્ય લાગી શકે છે, આક્રમક લાગી શકે છે, અથવા નવી સત્યતા પ્રગટ કરનારું લાગી શકે છે," હેમ્પેલમેન ઉમેરે છે. "આ બધું, ફક્ત મનુષ્ય જ કરી શકે છે."
તો શું AI ખરેખર હાસ્યનું રહસ્ય ઉકેલી શકશે, કે પછી આ 'લાક્ષણિક માનવતા' હંમેશા તેની પહોંચની બહાર રહેશે?