ભારતીય સિનેમાના ભવ્ય અને રોમાંચક એક્શન દ્રશ્યો દર્શકોને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. પરંતુ આ ભવ્યતા પાછળ એક કડવી અને જોખમી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે: તે સ્ટંટ કલાકારોનું જીવન, જેઓ કાયદાકીય સુરક્ષા, વીમા કવચ અને યોગ્ય માર્ગદર્શિકા વિના પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકે છે. 1980માં સુપરસ્ટાર જયાનના મૃત્યુથી લઈને 2025માં સ્ટંટ માસ્ટર એસ.એમ. રાજુના મૃત્યુ સુધી, આ ઉદ્યોગમાં ચાર દાયકા પછી પણ કોઈ ખાસ ફેરફાર આવ્યો નથી.
 
જીવન-મૃત્યુનો જુગાર: પડદા પાછળના અનસંગ હીરો
16 નવેમ્બર, 1980 ના રોજ, મલયાલમ ફિલ્મના સુપરસ્ટાર જયાને એક હેલિકોપ્ટર સ્ટંટ દરમિયાન જીવ ગુમાવ્યો. તેઓ પરફેક્શનિસ્ટ હતા અને રીટેક લેવા માંગતા હતા, જે દરમિયાન હેલિકોપ્ટર ક્રેશ થયું. ચાર દાયકા પછી, 13 જુલાઈ, 2025 ના રોજ, તમિલ ફિલ્મના અનુભવી સ્ટંટ માસ્ટર એસ.એમ. રાજુનું પણ એક હાઈ-સ્પીડ કાર સ્ટંટ દરમિયાન મૃત્યુ થયું. આ બંને ઘટનાઓ માત્ર દુર્ઘટનાઓ નથી, પરંતુ એક એવા ઉદ્યોગની નિષ્ફળતા છે જે પોતાના સૌથી બહાદુર યોગદાનકર્તાઓને સુરક્ષિત રાખી શકતો નથી.

સ્ટંટ કલાકારો, જેઓ સિનેમાના સૌથી સંવેદનશીલ યોગદાનકર્તાઓ છે, તેઓ સ્વતંત્ર એકમો તરીકે કામ કરે છે. તેઓ પોતાની ટીમ, સાધનો અને તાલીમ સાથે આવે છે. સ્ટંટ ડિરેક્ટર માફિયા સસી કહે છે કે, "પ્રોડક્શન ટીમ અમને દ્રશ્ય આપે છે, પરંતુ તે કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે સંપૂર્ણપણે અમારો નિર્ણય છે." આત્મનિર્ભરતા શક્તિ હોવા છતાં, આ અભિગમ તેમને એક નબળી સ્થિતિમાં મૂકી દે છે.
 
સલામતી વગરનો ઉદ્યોગ: સિસ્ટમની નિષ્ફળતા
આ મામલાને જટિલ બનાવતા કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ છે:
•    કાયદાનો અભાવ: ભારતમાં હજુ પણ સ્ટંટ કલાકારોની કાર્યકારી પરિસ્થિતિઓને નિયંત્રિત કરતો કોઈ રાષ્ટ્રીય કાયદો કે માર્ગદર્શિકા નથી. સ્ટંટ કલાકારોના યુનિયનો પોતાની રીતે સલામતી લાગુ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ પ્રણાલીગત સમર્થન વિના તેમની શક્તિ મર્યાદિત છે.
•    વીમાનો અભાવ: ઉદ્યોગની સૌથી મોટી નિષ્ફળતાઓમાંની એક એ છે કે સ્ટંટ કલાકારો પાસે યોગ્ય વીમા કવચ નથી. મોટાભાગની વીમા કંપનીઓ તેમના કામને 'ખૂબ જોખમી' ગણે છે. એક સ્ટંટ કોઓર્ડિનેટર કહે છે કે, "વર્ષોની વાટાઘાટો પછી પણ, અમે સ્ટંટ માસ્ટર્સ માટે માત્ર ₹1 લાખ સુધીની મૂળભૂત અકસ્માત પોલિસી મેળવવામાં સફળ રહ્યા છીએ. બાકીની ટીમ હજુ પણ સલામતી જાળની બહાર છે."
•    જવાબદારીનો અભાવ: જ્યારે કોઈ દુર્ઘટના થાય છે, ત્યારે જવાબદારી કોની છે તે સ્પષ્ટ નથી. સ્ટંટ કલાકારો પાસે કાગળ પર સહી કરવાનું કહી શકાતું નથી કે તેઓ જોખમ સ્વીકારે છે. પરિણામે, ગંભીર ઈજા પછી, જો નિર્માતા સદ્ભાવનાથી મદદ ન કરે તો કોઈ નાણાકીય સહાય મળતી નથી.
 
'એક્શન!' શબ્દ પાછળનો ડર અને આશા
જેમ જેમ ભારતીય સિનેમા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ મહત્વાકાંક્ષી બની રહ્યું છે, તેમ તેમ વાસ્તવિક સેટ પર કામ કરતા સ્ટંટ કલાકારો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા જોખમોને સંબોધવાનું વધુ જરૂરી બન્યું છે. રાષ્ટ્રીય સ્ટંટ સલામતી સંહિતા માટેનો આહવાન નવો નથી, પરંતુ દરેક અકસ્માત તેને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

માફિયા સસી કહે છે, "જ્યારે પણ દિગ્દર્શક 'એક્શન!' કહે છે, ત્યારે આપણા જીવન જોખમમાં છે તે યાદ અપાવવા માટે બીજા જયા, બીજા રાજુની જરૂર ન હોવી જોઈએ."