મુંબઈ :  મુંબઈના હૃદયમાં આવેલી અને એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ગણાતી ધારાવી આખરે એક મોટા પરિવર્તનના આરે ઊભી છે. ભારતના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિ ગૌતમ અદાણીની કંપનીએ આ અસ્તવ્યસ્ત માનવ વસાહતને આધુનિક શહેરી જીવનશૈલીમાં રૂપાંતરિત કરવાનો 2.5 લાખ કરોડ રૂપિયાનો મોટો પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ ફક્ત એક રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ દાયકાઓથી સરકારી નીતિઓ નિષ્ફળ રહી તે કાર્યને ખાનગી મૂડી દ્વારા સફળ બનાવવાનો એક મોટો પડકાર છે.
 
પ્રોજેક્ટની મુખ્ય વિગતો અને આકર્ષક ઓફર્સ
નવભારત મેગા ડેવલપર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (NMDPL) નામની સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ (SPV) દ્વારા આ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવામાં આવશે, જેમાં 80% હિસ્સો અદાણી પ્રોપર્ટીઝ અને 20% હિસ્સો મહારાષ્ટ્ર સરકારનો છે.

•    પુનર્વસન: પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પાત્ર ઝૂંપડપટ્ટીવાસીઓ અને વ્યવસાયોનું ધારાવીમાં જ પુનર્વસન કરવાનો છે.
•    આવાસ: 1 જાન્યુઆરી, 2000 પહેલાં સ્થાયી થયેલા પરિવારોને 350 ચોરસ ફૂટના મફત ઘરો મળશે. અન્ય પાત્ર રહેવાસીઓ માટે, સબસિડીવાળા અને ભાડા-ખરીદીના ધોરણે આવાસ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.
•    વ્યવસાયો: 15 નવેમ્બર, 2022 પહેલાં સ્થાપિત થયેલા 20,000 જેટલા વાણિજ્યિક/ઔદ્યોગિક એકમોને પણ પુનર્વસન હેઠળ સામેલ કરવામાં આવશે, જેમાં કેટલાકને મફત એકમો પણ મળશે.
•    માળખાગત સુવિધાઓ: નવી ધારાવીમાં ડબલ શૌચાલય, શાળાઓ, હોસ્પિટલો, પાર્ક્સ અને ટ્રાન્ઝિટ હબ જેવી અત્યાધુનિક સુવિધાઓનું નિર્માણ થશે.

આ પ્રોજેક્ટનો પુનર્વસન ઘટક 15 જાન્યુઆરી, 2032 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય છે.
 
પડકારો અને વિવાદો
આટલા મોટા પ્રોજેક્ટમાં પડકારો અને વિવાદો સ્વાભાવિક છે.
•    જમીનનો મુદ્દો: વિપક્ષે આરોપ લગાવ્યો છે કે અદાણી જૂથને રેડી રેકનર દરના 25%ના દરે જમીન ફાળવવામાં આવી છે, જે "જમીન હડપ" સમાન છે. જોકે, સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જમીનની માલિકી SPV પાસે રહેશે.
•    વસ્તીનું સ્થળાંતર: ધારાવીની બહાર પુનર્વસન માટેના પ્રસ્તાવિત વિસ્તારોમાં સ્થાનિક રહેવાસીઓ વિરોધ કરી રહ્યા છે, કારણ કે તેઓ વસ્તી વિષયક ફેરફારો અને માળખાકીય સુવિધાઓ પર દબાણ વધવાનો ભય વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
•    આજીવિકા પર અસર: ધારાવીના રિસાયક્લિંગ અને ચામડા ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો ભય વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે જો તેમના વ્યવસાયોનું સ્થળાંતર થશે તો તેમની આજીવિકા પર ગંભીર અસર થશે.
•    પર્યાવરણીય ચિંતાઓ: પર્યાવરણવાદીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે મીઠાના અખાતના મેદાનો પર બાંધકામ કરવાથી મુંબઈમાં પૂરનું જોખમ વધી શકે છે.
 
આશા અને ભય વચ્ચે અટવાયેલી ધારાવી
ધારાવીના રહેવાસીઓ, જે દાયકાઓથી ગંદકી અને અત્યંત ગીચ પરિસ્થિતિઓમાં જીવી રહ્યા છે, તેઓ આ પરિવર્તનની આશા રાખી રહ્યા છે. જેમ કે એક રહેવાસીએ કહ્યું, "આપણે જે પરિસ્થિતિમાં રહીએ છીએ તે જુઓ, તમને શું લાગે છે કે આપણને શું જોઈએ છે?" બીજી તરફ, કેટલાક લોકો ડર પણ અનુભવી રહ્યા છે કે આ પ્રોજેક્ટથી તેમની પરંપરાગત આજીવિકા અને સામાજિક નેટવર્ક્સનો નાશ થઈ જશે.

હાલમાં, પ્રોજેક્ટનું કામકાજ શરૂ થઈ ગયું છે, જેમાં ડ્રોન સર્વેક્ષણ અને ડોર-ટુ-ડોર ઓડિટનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ ફક્ત એક નિર્માણ કાર્ય નથી, પરંતુ એક સામાજિક પરિવર્તન છે. સમય જ કહેશે કે આ પ્રોજેક્ટ ધારાવીનું ભવિષ્ય બદલશે કે પછી ગૌતમ અદાણી માટે એક મોટો પડકાર સાબિત થશે.