સર્વોચ્ચ અદાલત એ નક્કી કરશે કે ૧૯૭૧ પછી રજવાડાની સંપત્તિના ઉત્તરાધિકાર માટે કયા કાયદાઓ લાગુ પડે છે: શું આ સંપત્તિ ફક્ત પટૌડી પરિવારની છે કે પછી તેના પર ભોપાલ રજવાડાના અન્ય વારસદારો કે સરકારનો પણ કોઈ અધિકાર છે ?
પટૌડી પરિવાર, જેમાં જાણીતા અભિનેત્રી શર્મિલા ટાગોર અને તેમના બાળકો સૈફ અલી ખાન, સોહા અલી ખાન અને સબા અલી ખાનનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલી અંદાજે ૧૫,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની રાજવી સંપત્તિ પર પોતાનો એકમાત્ર અધિકાર પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અરજી કરી છે. આ સંપત્તિ ભૂતપૂર્વ ભોપાલ રજવાડા સાથે સંબંધિત છે. આ કેસનો નિર્ણય ભૂતપૂર્વ રજવાડાના કાયદાઓ અને ઉત્તરાધિકારના નિયમો પર આધાર રાખે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે આજરોજ, એટલે કે શુક્રવાર, ૮ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે અને
સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટના આદેશ પર રોક લગાવી..
પટૌડી પરિવાર માટે આ એક મોટી રાહત છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટના તે આદેશ પર રોક (સ્ટે) લગાવી દીધો છે, જેમાં હાઇકોર્ટે આ કેસને ફરીથી ટ્રાયલ કોર્ટમાં મોકલવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને અતુલ ચંદુરકરની બેન્ચે આ મામલે પટૌડી પરિવારની અરજી પર વિચારણા કર્યા બાદ આ નિર્ણય લીધો.
સર્વોચ્ચ અદાલતે આ કેસને એડમિટ (સ્વીકાર) કરી લીધો છે અને સંબંધિત પક્ષકારોને નોટિસ પણ ઇશ્યુ કરી છે. આનો અર્થ એ છે કે, હવે આ કેસની સુનાવણી સુપ્રીમ કોર્ટમાં જ થશે. હાઇકોર્ટે જૂન મહિનામાં આપેલા ચુકાદાથી પટૌડી પરિવારને મોટો ફટકો પડ્યો હતો, કારણ કે તે ચુકાદાએ ૨૫ વર્ષ જૂના નીચલી અદાલતના નિર્ણયને રદ કરીને કેસને ફરીથી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
પટૌડી પરિવારની અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે, હાઇકોર્ટે ભૂતકાળના ચુકાદાઓને યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લીધા નથી. હવે સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય બાદ, હાઇકોર્ટના ચુકાદાને રદ કરીને કેસ ફરીથી ટ્રાયલ કોર્ટમાં ચલાવવાની જરૂર રહેશે નહીં. હવે આ સમગ્ર વિવાદનું અંતિમ નિરાકરણ સુપ્રીમ કોર્ટ જ લાવશે.
હાલમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે આગામી સુનાવણીની કોઈ ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરી નથી. પરંતુ કેસ એડમિટ થઈ જવાથી અને નોટિસ ઇશ્યુ થવાથી, હવે તેના પર વિગતવાર સુનાવણીનો માર્ગ ખુલી ગયો છે.
ભારતીય સિનેમા જગત અને રાજપરિવાર સાથે સંબંધ ધરાવતા પટૌડી પરિવારે મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલી તેમની કરોડોની રાજવી સંપત્તિ પરના અધિકાર માટે સર્વોચ્ચ અદાલતનો સંપર્ક કર્યો છે. આ સંપત્તિની કિંમત અંદાજે ૧૫,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા જેટલી આંકવામાં આવી રહી છે.
શું છે મામલો ? આ મામલો મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ ભોપાલ રજવાડા સાથે જોડાયેલો છે. પટૌડી પરિવારના વડા, મન્સૂર અલી ખાન પટૌડી, ભોપાલના નવાબના વારસદાર હતા. ૧૯૭૧માં ભારતમાં રજવાડાઓને મળતા 'પ્રીવી પર્સ' અને અન્ય વિશેષાધિકારો નાબૂદ કરવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે રાજવી પરિવારોની સંપત્તિના ઉત્તરાધિકાર અંગે અનેક કાનૂની વિવાદો ઊભા થયા હતા.
પટૌડી પરિવારનો દાવો છે કે, આ તમામ સંપત્તિ પર તેમનો એકમાત્ર કાનૂની અધિકાર છે, જે તેમને વંશપરંપરાગત રીતે મળ્યો છે. આ સંપત્તિમાં ભોપાલ અને તેની આસપાસની જમીનો, મહેલો અને અન્ય કીમતી મિલકતોનો સમાવેશ થાય છે. આ કેસ અગાઉ નીચલી અદાલતોમાં ચાલી રહ્યો હતો, પરંતુ હવે તેના નિરાકરણ માટે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અરજી કરવામાં આવી છે.
કેસની જટિલતા: આ કાનૂની લડાઈ સરળ નથી, કારણ કે તેમાં ભૂતપૂર્વ રજવાડાના સમયના કાયદાઓ અને ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ બંનેનો અભ્યાસ કરવો પડશે. સર્વોચ્ચ અદાલત એ નક્કી કરશે કે ૧૯૭૧ પછી રજવાડાની સંપત્તિના ઉત્તરાધિકાર માટે કયા કાયદાઓ લાગુ પડે છે. શું આ સંપત્તિ ફક્ત પટૌડી પરિવારની છે કે પછી તેના પર ભોપાલ રજવાડાના અન્ય વારસદારો કે સરકારનો પણ કોઈ અધિકાર છે, તે નક્કી થશે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં પટૌડી પરિવારની અરજી: શું છે રૂ. ૧૫,૦૦૦ કરોડની સંપત્તિનો વિવાદ? પટૌડી પરિવાર દ્વારા મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલી રૂ. ૧૫,૦૦૦ કરોડની રાજવી સંપત્તિ પરના અધિકાર માટે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરાયેલી અરજીએ ફરીથી ચર્ચા જગાવી છે. આ કેસની જટિલતા સમજવા માટે તેના મૂળભૂત પાસાઓ અને નીચલી અદાલતોના ચુકાદાઓ જાણવા જરૂરી છે.
શું છે મૂળભૂત કેસ ? આ કેસ મધ્ય પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ ભોપાલ રજવાડાની વિશાળ સંપત્તિના ઉત્તરાધિકાર સાથે સંબંધિત છે. પટૌડી પરિવારના વડા, મન્સૂર અલી ખાન પટૌડી, ભોપાલના છેલ્લા નવાબ હમીદુલ્લા ખાનના પૌત્ર હતા. નવાબની એકમાત્ર પુત્રી અને મન્સૂર અલી ખાનની માતા, સાજીદા સુલતાના, ૧૯૬૧માં ભોપાલની 'બેગમ' (રાજવી વડા) તરીકે જાહેર થયાં હતાં.
ભારત સરકારે ૧૯૭૧માં રાજવી પરિવારોના 'પ્રીવી પર્સ' અને વિશેષાધિકારો નાબૂદ કર્યા બાદ, રાજવી સંપત્તિના વારસાને લગતા કાયદાઓમાં ગૂંચવણ ઊભી થઈ. પટૌડી પરિવારનો મુખ્ય દાવો એ છે કે, સાજીદા સુલતાનાના એકમાત્ર કાનૂની વારસદાર હોવાને કારણે, આ સમગ્ર રાજવી સંપત્તિ પર માત્ર મન્સૂર અલી ખાન અને તેમના વારસદારો (સૈફ અલી ખાન, સોહા અલી ખાન, વગેરે) નો જ અધિકાર છે.

નીચલી અદાલતોમાં શું ચુકાદો આવ્યોb? આ મામલો દાયકાઓથી કાનૂની લડાઈમાં ફસાયેલો છે. પટૌડી પરિવારની અરજીઓ નીચલી અદાલતો અને હાઈકોર્ટમાં ચાલી હતી, પરંતુ મોટાભાગના ચુકાદાઓ પટૌડી પરિવારની તરફેણમાં આવ્યા નહોતા.

 નીચલી અદાલતોના ચુકાદા: નીચલી અદાલતોએ એવી દલીલ સ્વીકારી હતી કે, ૧૯૫૧માં 'ઈનામ એબોલિશન એક્ટ'  અમલમાં આવ્યા બાદ, રાજવી પરિવારની સંપત્તિ પરના 'પ્રીવી પર્સ' જેવા વિશેષાધિકારો નાબૂદ થયા હતા. આ કાયદા હેઠળ, ભોપાલની સંપત્તિ રાજવી પરિવારની વ્યક્તિગત સંપત્તિ ગણવાને બદલે રાજવી કાયદાઓ અને ઉત્તરાધિકારના નિયમોને આધીન હતી. આથી, અદાલતોએ મન્સૂર અલી ખાનને એકમાત્ર વારસદાર ગણવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

 મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટનો ચુકાદો: મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે પણ નીચલી અદાલતના ચુકાદાને માન્ય રાખીને પટૌડી પરિવારના દાવાને ફગાવી દીધો હતો. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, ભોપાલના નવાબના મૃત્યુ બાદ તેમની સંપત્તિનો કાનૂની વારસો એક જ વ્યક્તિને નહીં, પરંતુ રાજવી પરિવારના અન્ય સભ્યોને પણ મળવો જોઈએ. આ ચુકાદાઓ પટૌડી પરિવાર માટે મોટો ફટકો હતો.

આ ચુકાદાઓ બાદ, હવે પટૌડી પરિવારે આશા સાથે સર્વોચ્ચ અદાલતનો દરવાજો ખખડાવ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલત એ નક્કી કરશે કે આ સંપત્તિ પર માત્ર પટૌડી પરિવારનો અધિકાર છે કે પછી ભોપાલ રજવાડાના અન્ય વારસદારોનો પણ તેમાં હિસ્સો છે. આ કેસનો ચુકાદો દેશના અન્ય રાજવી પરિવારોના સંપત્તિના વિવાદો માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડી શકે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સુનાવણી શરૂ થતાં જ આ મામલો ફરીથી ચર્ચામાં આવ્યો છે. પટૌડી પરિવારના સભ્યો, જેમાં સૈફ અલી ખાન, સોહા અલી ખાન, સબા અલી ખાન અને માતા શર્મિલા ટાગોર નો સમાવેશ થાય છે, તેઓ આ કેસને ગંભીરતાથી અનુસરી રહ્યા છે.