નવી દિલ્‍હી તા૧૨: ૨૦૨૫ બાર્કલેઝ પ્રાઇવેટ ક્‍લાયન્‍ટ્‍સ હુરુન ઇન્‍ડિયા મોસ્‍ટ વેલ્‍યુએબલ ફેમિલી બિઝનેસ લિસ્‍ટમાં અંબાણી પરિવાર સતત બીજા વર્ષે નંબર ૧ પર છે. તેમની કંપની રિલાયન્‍સ ઇન્‍ડસ્‍ટ્રીઝનું મૂલ્‍ય ૨૮.૨ લાખ કરોડ રૂપિયા છે, જે ભારતના જીડીપીના લગભગ ૧૨મા ભાગ જેટલું છે.

આ વખતે યાદીમાં ૧૦૦ નવા પરિવારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્‍યો છે, જેનાથી ૩૦૦ પરિવારોનું કુલ મૂલ્‍ય ૧૩૪ લાખ કરોડ રૂપિયા (લગભગ ડોલર૧.૬ ટ્રિલિયન) થયું છે. આ તુર્કી અને ફિનલેન્‍ડના સંયુક્‍ત જીડીપી કરતાં વધુ છે. ટોચના ૧૦ પરિવારોનું કુલ મૂલ્‍ય ૪૦.૪ લાખ કરોડ રૂપિયા છે, જે ગયા વર્ષ કરતાં ૪.૬ લાખ કરોડ રૂપિયા વધુ છે.

અંબાણી પછી, કુમાર મંગલમ બિરલા પરિવાર બીજા સ્‍થાને છે, જેની કિંમત ૬.૫ લાખ કરોડ રૂપિયા છે. જિંદાલ પરિવાર ત્રીજા સ્‍થાને છે, જેની કિંમત ૫.૭ લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ ત્રણેય પરિવારો મળીને જીડીપીની દ્રષ્ટિએ ફિલિપાઇન્‍સની બરાબર છે. આ યાદીમાં બીજી પેઢીના બિઝનેસ પરિવારોની સંખ્‍યા સૌથી વધુ (૨૨૭) છે. ૫૦ પરિવારો ત્રીજી પેઢીના છે અને ૧૮ પરિવારો ચોથી પેઢીના છે. સૌથી જૂનો બિઝનેસ વાડિયા પરિવારનો છે, જેની કિંમત રૂા.૧.૫૮ લાખ કરોડ છે.

બાર્કલેઝ પ્રાઇવેટ બેંકના એશિયા પેસિફિક હેડ નીતિન સિંહના જણાવ્‍યા અનુસાર, આગામી પાંચ વર્ષમાં, ભારતના મોટા બિઝનેસ પરિવારોની લગભગ ?૧૩૦ લાખ કરોડની સંપત્તિ એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં ટ્રાન્‍સફર થશે. આ અત્‍યાર સુધીનું સૌથી મોટું ટ્રાન્‍સફર હશે. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે હવે ૭૧ પરિવારો એવા છે જેઓ પોતાની અલગ ફેમિલી ઓફિસ ચલાવી રહ્યા છે, જેથી તેઓ તેમના પૈસા અને વ્‍યવસાયનું સંચાલન વધુ સારી રીતે કરી શકે અને તેને આગામી પેઢીને સરળતાથી સોંપી શકે.

નીતિન સિંહે કહ્યું, ‘‘આ પરિવારો ફક્‍ત પૈસા કમાતા નથી, પરંતુ નવા ઉદ્યોગો સ્‍થાપી રહ્યા છે, નોકરીઓ આપી રહ્યા છે અને દેશના કોર્પોરેટ ટેક્‍સમાં ૧૫% સુધીનું યોગદાન આપી રહ્યા છે.'' ગયા વર્ષે, ટોચના ૩૦૦ પરિવારોએ રૂા.૧.૮ લાખ કરોડ કર ચૂકવ્‍યા હતા અને ૨૦ લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી આપી હતી. જે બહેરીનની સમગ્ર વસ્‍તી કરતા વધુ છે.

ટોચના ૧૦ માં પ્રવેશવા માટે, હવે ઓછામાં ઓછા રૂા.૨.૨ લાખ કરોડનું મૂલ્‍ય જરૂરી છે. ટોચના ૫૦ નું પ્રવેશ મૂલ્‍ય રૂા.૫૪,૭૦૦ કરોડ અને ટોચના ૨૦૦ નું રૂા.૪,૬૦૦ કરોડ થઈ ગયું છે. સંપૂર્ણ યાદીમાં સામેલ થવા માટે, ઓછામાં ઓછા રૂા.૧,૧૦૦ કરોડનો વ્‍યવસાય હોવો જરૂરી છે. અનિલ ગુપ્તા પરિવારે વારસા પછી શેરના ભાવમાં ૧,૧૧૬ ગણો વધારો હાંસલ કર્યો છે, જ્‍યારે બિનુ બાંગુર (૬૨૭ વખત) અને ધર્મપાલ અગ્રવાલ (૪૫૨ વખત) બીજા ક્રમે છે.

આ યાદીમાં દેશના ૪૫ શહેરોના વ્‍યવસાય પરિવારોનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી, મહત્તમ ૪૮ કંપનીઓ ઔદ્યોગિક ઉત્‍પાદન ઉત્‍પાદન ક્ષેત્રની છે. મૂલ્‍યની દ્રષ્ટિએ ઓટોમોબાઈલ અને ઓટો પાર્ટ્‍સ ક્ષેત્ર ટોચ પર છે - આ ક્ષેત્રની દરેક કંપનીનું સરેરાશ મૂલ્‍ય રૂા.૫૨,૩૨૦ કરોડ છે. ફાર્મા ક્ષેત્રમાં ૨૫ કંપનીઓ છે જેમનું સરેરાશ મૂલ્‍ય રૂા.૪૧,૦૦૦ કરોડથી વધુ છે. યાદીમાં ૭૪% કંપનીઓ શેરબજારમાં સૂચિબદ્ધ છે, એટલે કે તેમના શેર સામાન્‍ય લોકો દ્વારા ખરીદી શકાય છે. ૬૨ કંપનીઓ વ્‍યાવસાયિક સીઇઓ(પરિવારની બહારના લોકો) દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહી છે, જ્‍યારે ૨૨ કંપનીઓનું નેતળત્‍વ મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે. હલ્‍દીરામ ભારતની સૌથી મૂલ્‍યવાન અનલિસ્‍ટેડ કંપની છે, જેનું મૂલ્‍ય રૂા.૮૫,૮૦૦ કરોડ છે.

હુરુન ઇન્‍ડિયાના સ્‍થાપક અનસ રહેમાન જુનૈદે જણાવ્‍યું હતું કે હવે મોટા વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય કૌટુંબિક કંપનીઓનો ભાગ બની ગયા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ટેમાસેકે હલ્‍દીરામમાં જંગી રોકાણ કર્યું છે અને એડીઆઇએએ મેરિલમાં ઼૨૦૦ મિલિયનનું રોકાણ કર્યું છે. આ રોકાણો દ્વારા, તેઓ કંપનીઓના કાર્યપ્રણાલી અને તેમની વળદ્ધિ પદ્ધતિઓને પણ પ્રભાવિત કરી રહ્યા છે.

બાર્કલેઝ પ્રાઇવેટ ક્‍લાયન્‍ટ્‍સ હુરુન ઇન્‍ડિયા મોસ્‍ટ વેલ્‍યુએબલ કૌટુંબિક વ્‍યવસાય યાદી ૨૦૨૫ માં ૧૦૦ નવા પરિવારો ઉમેરવામાં આવ્‍યા છે, જે કુલ ૩૦૦ પરિવારો પર પહોંચી ગયા છે. ગયા વર્ષે, આ પરિવારોએ દરરોજ સરેરાશ રૂા.૭,૧૦૦ કરોડની કમાણી કરી હતી અને તેમનું કુલ મૂલ્‍ય ૧.૬ ટ્રિલિયન ડોલર (લગભગ રૂા.૧૩૪ લાખ કરોડ) સુધી પહોંચ્‍યું હતું, જે તુર્કી અને ફિનલેન્‍ડના સંયુક્‍ત જીડીપી કરતાં વધુ છે. સતત બીજા વર્ષે, અંબાણી પરિવાર રૂા.૨૮.૨ લાખ કરોડના મૂલ્‍ય સાથે પ્રથમ સ્‍થાને છે, જે ભારતના જીડીપીના લગભગ ૧/૧૨ છે. કુમાર મંગલમ બિરલા પરિવાર રૂા.૬.૫ લાખ કરોડ સાથે બીજા સ્‍થાને પહોંચ્‍યો છે, જ્‍યારે જિંદાલ પરિવાર રૂા.૫.૭ લાખ કરોડ સાથે ત્રીજા સ્‍થાને છે. સૌથી મૂલ્‍યવાન પ્રથમ પેઢીના વ્‍યવસાયમાં, અદાણી પરિવાર રૂા.૧૪ લાખ કરોડ સાથે પ્રથમ સ્‍થાને છે અને પૂનાવાલા પરિવાર રૂા.૨.૩ લાખ કરોડ સાથે બીજા સ્‍થાને છે.

ટોચના ૧૦ માં પ્રવેશવા માટે, હવે રૂા.૨.૨ લાખ કરોડનું ન્‍યૂનતમ મૂલ્‍ય જરૂરી છે, જે ગયા વર્ષ કરતાં રૂા.૧૮,૭૦૦ કરોડ વધુ છે, જ્‍યારે સમગ્ર યાદીમાં ઓછામાં ઓછું રૂા. ૧,૧૦૦ કરોડનો સમાવેશ કરવો જરૂરી છે. ટોચના ૫૦ પરિવારોની એન્‍ટ્રી વેલ્‍યુ રૂા.૫૪,૭૦૦ કરોડ અને ટોચના ૨૦૦ પરિવારોની વેલ્‍યુ રૂા.૪,૬૦૦ કરોડ થઈ ગઈ છે. આ વર્ષે ૧૬૧ પરિવારો અબજોપતિ બન્‍યા છે, જે ગયા વર્ષ કરતાં ૩૭ વધુ છે. આ પરિવારો ૨૦ લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે અને રૂા.૧.૮ લાખ કરોડનો કર ચૂકવે છે, જે ભારતના કોર્પોરેટ ટેક્‍સના ૧૫% છે.

ક્ષેત્રની વાત કરીએ તો, ઔદ્યોગિક ઉત્‍પાદનો ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ ૪૮ કંપનીઓ છે, જ્‍યારે ઓટોમોબાઈલ અને ઓટો પાર્ટ્‍સ ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ સરેરાશ મૂલ્‍ય રૂા.૫૨,૩૨૦ કરોડ છે. ફાર્મા ક્ષેત્રમાં રૂા.૪૧,૦૦૦ કરોડથી વધુની સરેરાશ મૂલ્‍ય ધરાવતી ૨૫ કંપનીઓ છે. યાદીમાં ૭૪% કંપનીઓ શેરબજારમાં લિસ્‍ટેડ છે, જ્‍યારે હલ્‍દીરામ પરિવાર સતત બીજા વર્ષે રૂા.૮૫,૮૦૦ કરોડના મૂલ્‍ય સાથે ભારતની સૌથી મોટી અનલિસ્‍ટેડ કંપની છે. આ વર્ષે મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત કંપનીઓની સંખ્‍યા ૨૨ થઈ ગઈ છે, જ્‍યારે ૬૨ કંપનીઓમાં વ્‍યાવસાયિક સીઇઓ છે.

આ પરિવારો ૪૫ શહેરોમાંથી આવે છે, જેમાં મુંબઈના ૯૧, એનસીઆરના ૬૨ અને કોલકાતાના ૨૫નો સમાવેશ થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, શેરના ભાવમાં સૌથી વધુ વધારો અનિલ ગુપ્તા પરિવાર (૧,૧૧૬ વખત), બાનુ બાંગુર પરિવાર (૬૨૭ વખત) અને ધર્મપાલ અગ્રવાલ પરિવાર (૪૫૨ વખત) દ્વારા -ાપ્ત થયો છે. ટોચના ૧૦ પરિવારો કુલ લિસ્‍ટેડ મૂલ્‍યના લગભગ અડધા ભાગનું નિયંત્રણ કરે છે. વાડિયા પરિવાર રૂા.૧.૫૮ લાખ કરોડના મૂલ્‍ય સાથેનો સૌથી જૂનો વ્‍યવસાય છે. મુથૂટ ફાઇનાન્‍સ, હલ્‍દીરામ અને બિકાનેરવાલાના બોર્ડમાં સૌથી વધુ પરિવારના સભ્‍યો છે, દરેકના ૮ સભ્‍યો છે. ૯૩ વર્ષની ઉંમરે, ગ્રેટ ઇસ્‍ટર્ન શિપિંગના વડા કનૈયાલાલ માણેકલાલ શેટ સૌથી વળદ્ધ સક્રિય વ્‍યવસાય નેતા છે.

હુરુન ઇન્‍ડિયાના સ્‍થાપક અનસ રહેમાન જુનૈદના જણાવ્‍યા મુજબ, વિદેશી રોકાણકારો હવે ભારતીય પારિવારિક કંપનીઓના બોર્ડરૂમમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. હલ્‍દીરામમાં ટેમાસેકના રોકાણ અને મેરિલમાં એડીઆઇએ જેવા સોદા દર્શાવે છે કે ખાનગી ઇક્‍વિટી ભારતીય પારિવારિક વ્‍યવસાયોને વિકસાવવા, વ્‍યાવસાયિક બનાવવા અને ગ્રૂમ કરવામાં મહત્‍વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે લગભગ ૧૨૦ પરિવારોના અબજો ડોલરના નિકાસ વ્‍યવસાયો યુએસ ટેરિફમાં ૫૦% સુધીના વધારાથી જોખમમાં છે, તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે ભારતીય પારિવારિક કંપનીઓ મુશ્‍કેલ સમયમાં ટકી રહી છે અને આ વખતે પણ તેમની શક્‍તિ અને અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતાથી પરિસ્‍થિતિનો સામનો કરી શકે છે.