પુણે : આજે જ્યારે નળ ખોલતાની સાથે જ ઘરમાં પાણી આવે છે, ત્યારે તે એક સામાન્ય બાબત લાગે છે, પરંતુ ૧૪૦ વર્ષ પહેલાં તે એક ક્રાંતિકારી વિચાર હતો. આધુનિક પાણી પુરવઠા પ્રણાલી મેળવનાર ભારતનું પ્રથમ શહેર પુણે હતું. આ સિદ્ધિ પાછળ બ્રિટિશ ઇજનેરોની મહેનત અને સ્થાનિક લોકોના અવ્યક્ત સંઘર્ષની એક રોચક કહાની છુપાયેલી છે.
 
પુણેની પાણીની સમસ્યા
અંગ્રેજોના રાજ પહેલાં, પુણેમાં પાણીનો મુખ્ય આધાર કુવાઓ અને તળાવો હતા. ચોમાસામાં પાણી પ્રદૂષિત થતું, જેના કારણે કોલેરા અને ટાઈફોઈડ જેવા રોગો ફેલાતા. ૧૮૧૭માં જ્યારે અંગ્રેજોએ પુણે પર કબજો કરીને છાવણી સ્થાપિત કરી, ત્યારે હજારો સૈનિકો અને અધિકારીઓ માટે સ્વચ્છ પાણીની જરૂરિયાત વધી ગઈ. આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે બ્રિટિશ ઇજનેરોએ એક અનોખી યોજના બનાવી.
 
ખડકવાસલા ડેમ અને પાઇપલાઇનની શરૂઆત
૧૮૭૦ના દાયકામાં, બ્રિટિશ ઇજનેરોએ મુથા નદી પર ડેમ બનાવવાની યોજના બનાવી. આ પ્રોજેક્ટનો પ્રથમ તબક્કો હતો, જેમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનો હતો. ૧૮૭૩માં ડેમનું કામ શરૂ થયું અને ૧૮૭૯ સુધીમાં ખડકવાસલા ડેમ તૈયાર થઈ ગયો. આ ડેમ તે સમયની એન્જિનિયરિંગ અજાયબી હતી, જેનો ખર્ચ લગભગ ૫૦ લાખ રૂપિયા આવ્યો હતો.

ડેમ બન્યા પછી, સૌથી મોટો પડકાર ડેમથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર પુણે શહેર સુધી પાણી પહોંચાડવાનો હતો. આ માટે 'ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત' પાઇપલાઇન સિસ્ટમ બનાવવામાં આવી. લંડનથી ખાસ ભારે લોખંડના પાઇપ મંગાવવામાં આવ્યા, જે સમુદ્ર માર્ગે મુંબઈ અને ત્યાંથી બળદગાડા દ્વારા પુણે પહોંચાડવામાં આવ્યા. અસમાન અને ખરબચડા રસ્તાઓ પર પાઇપ નાખવાનું કામ ખૂબ જ મુશ્કેલ હતું, પરંતુ સતત મહેનત પછી ૧૮૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં આ કામ પૂર્ણ થયું.
 
પરંપરા અને આધુનિકતાનો સંઘર્ષ
જ્યારે પહેલીવાર નળ દ્વારા પાણી લોકોના ઘરો સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે શહેરમાં ઉત્સાહ અને આશ્ચર્ય બંને જોવા મળ્યા. શિક્ષિત અને શ્રીમંત લોકો આ નવી સુવિધાથી ખુશ હતા, પરંતુ પરંપરાવાદીઓ અને કેટલાક બ્રાહ્મણોએ તેનો વિરોધ કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે પાઇપ દ્વારા વહેતું પાણી 'અશુદ્ધ' છે અને તેઓ તેમના કુવાઓમાંથી પાણી લેવાનો જ આગ્રહ રાખતા હતા.

જોકે, સમય જતાં, નળના પાણીની સુવિધા અને તેના કારણે રોગચાળામાં થયેલો ઘટાડો જોઈને લોકોએ તેને સ્વીકારી લીધું. ૧૮૯૦ના દાયકા સુધીમાં, પુણેમાં નળનું પાણી ગૌરવ અને પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક બની ગયું.
 
એક ક્રાંતિની શરૂઆત
શરૂઆતમાં આ સુવિધા માત્ર બ્રિટિશ છાવણીઓ અને શ્રીમંત પરિવારો પૂરતી મર્યાદિત હતી, પરંતુ બાદમાં તે સામાન્ય નાગરિકો માટે પણ ઉપલબ્ધ બની. પુણેની આ સફળતાએ અન્ય શહેરો જેમ કે મુંબઈ, મદ્રાસ અને કલકત્તાને પણ આવા પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. તે સમયના અખબારોએ આ ઘટનાને "આધુનિકતા તરફ ભારતનું પ્રથમ પગલું" તરીકે વર્ણવ્યું હતું. આ રીતે, પુણેએ પાણી પુરવઠાના ક્ષેત્રમાં એક નવી ક્રાંતિનો પાયો નાખ્યો, જે આજે પણ કરોડો ભારતીયોના જીવનનો એક અભિન્ન અંગ છે.