નવી દિલ્હી: અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતીય આયાત પર પચાસ ટકા ટેરિફ લાદવાની જાહેરાત કરી છે, જે બુધવારથી અમલમાં આવેલ છે. આમાં પચીસ ટકા વધારાના ટેરિફ ભારતની રશિયન કુદરતી તેલની આયાતને કારણે લાદવામાં આવ્યા છે. પૂર્વ ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર અને પ્રખ્યાત અર્થશાસ્ત્રી ડૉ. રઘુરામ રાજને આને 'ચેતવણી' ગણાવી છે અને કહ્યું છે કે વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વેપાર, રોકાણ અને નાણાંકીય વહેંચણીને હથિયાર બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે ભારતને કોઈ એક વેપારી ભાગીદાર પર વધુ નિર્ભર ન રહેવાની સલાહ આપી છે, પૂર્વ, યુરોપ અને આફ્રિકા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું કહ્યું છે. રશિયન તેલની આયાતથી રિફાઇનરીઓને નફો થઈ રહ્યો છે પરંતુ નિકાસકારોને નુકસાન થઈ રહ્યું છે, તેથી નીતિ પર પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ. આ ટેરિફથી ભારતના આઠથી દસ અબજ ડોલરના નિકાસને આઘાત પહોંચશે, જેમાં કાપડ, આભૂષણો, ઝીંગા અને કાપડ જેવા ક્ષેત્રો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. વ્હાઇટ હાઉસના વેપાર સલાહકાર પીટર નાવારોએ પણ ભારતને રશિયન તેલની આયાત બંધ કરવાની માંગ કરી છે, જેને રાજને અમેરિકાની ભૂરાજનીતિનું અસ્ત્ર ગણાવ્યું છે. ભારત સરકારે આને અન્યાયી ગણાવીને વિરોધ વ્યક્ત કર્યો છે અને વૈકલ્પિક બજારો તરફ વળવાની વ્યૂહરચના બનાવી છે. વિગતે જોઈએ તો અમેરિકા અને ભારત વચ્ચે વેપારી તણાવ વધી રહ્યો છે, જેમાં ભારતીય આયાત પર પચાસ ટકા ટેરિફની જાહેરાતે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આ ટેરિફ બુધવારથી અમલમાં આવ્યા છે, જેમાં પહેલા પચીસ ટકા ટેરિફ પહેલેથી જ લાગુ હતા અને વધુ પચીસ ટકા રશિયન કુદરતી તેલની આયાતને કારણે લાદવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણય અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના કાર્યપાલિકા આદેશ દ્વારા લેવાયો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતની આ આયાત રશિયાના યુક્રેન સામેના યુદ્ધને નાણાંકીય મદદ પૂરી પાડે છે. આ ટેરિફથી ભારતના લગભગ આઠથી દસ અબજ ડોલરના વાર્ષિક નિકાસને આઘાત પહોંચશે, જેમાં કાપડ, આભૂષણો, ઝીંગા, કાપડ, કેમિકલ્સ અને મશીનરી જેવા ક્ષેત્રો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. વૈશ્વિક વેપારી વિશ્લેષકો અનુસાર, આથી ભારતની જીડીપી વૃદ્ધિમાં બે થી ત્રણ દશમલવ ટકા ઘટાડો થઈ શકે છે, જેમાં નાના અને મધ્યમ કક્ષાના ઉદ્યોગો અને કરોડો રોજગારને જોખમ છે. પૂર્વ આરબીઆઈ (રિઝર્વ બેંકના) ગવર્નર ડૉ. રઘુરામ રાજને આ ઘટનાને 'અત્યંત ચિંતાજનક' ગણાવી છે અને કહ્યું છે કે આ વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વેપારને હથિયાર તરીકે વાપરવાનું પ્રતીક છે. તાજેતરના ઇન્ડિયા ટુડે સાથેના એક વિશેષ ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે કહ્યું, "આ એક જાગૃતિનું કારણ છે. આપણે કોઈ એક દેશ પર વધુ નિર્ભર ન રહીએ. પૂર્વ તરફ જોઈએ, યુરોપ અને આફ્રિકા તરફ ધ્યાન આપીએ, અમેરિકા સાથેના સંબંધ જળવી રાખીએ, પરંતુ નિકાસ વૃદ્ધિ મેળવવા માટે સુધારાઓ કરીએ જેથી યુવાનોને રોજગાર મળે."

તેમણે રશિયન તેલની આયાત પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો અને કહ્યું, "આથી કોને ફાયદો થઈ રહ્યો છે? રિફાઇનરીઓને ભારે નફો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ નિકાસકારો ટેરિફને કારણે કિંમત ચૂકવી રહ્યા છે. જો નફો વધુ ન હોય તો આયાત બંધ કરવાનું વિચારીએ."

રાજને ચીન સાથે સરખામણી કરતા કહ્યું કે આ નિષ્પક્ષતાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ભૂરાજનીતિનો છે. "આપણે પુરવઠા અને નિકાસ બજારોમાં વિવિધતા લાવવી પડશે. આ કટોકટીને તક તરીકે જોઈએ. આત્મનિર્ભર બનવા માટે માળખાકીય સુધારાઓ કરીએ."

તેમણે નાના નિકાસકારો જેમ કે ઝીંગા ખેડૂતો અને કાપડ ઉત્પાદકો માટે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને કહ્યું કે આ અમેરિકન ગ્રાહકો માટે પણ હાનિકારક છે, કારણ કે તેઓ હવે વધુ કિંમતે માલ ખરીદશે. આ ટેરિફના તર્ક પર રાજને ત્રણ મુખ્ય કારણો જણાવ્યા: વેપારી ખાધને અન્ય દેશોના શોષણ તરીકે જોવું, ટેરિફને આવકનું સસ્તું સાધન માનવું અને તાજેતરમાં વિદેશી નીતિના દંડાત્મક સાધન તરીકે ટેરિફનો ઉપયોગ. "આ શક્તિનો ઉપયોગ છે, નિષ્પક્ષતાનો મુદ્દો નથી." તેમણે કહ્યું કે ભારત અન્ય એશિયન દેશોની જેમ વીસ ટકા ટેરિફની અપેક્ષા કરતો હતો, પરંતુ મોદી-ટ્રમ્પ સંબંધોને કારણે વધુ સારું પરિણામ આશા હતી, પરંતુ વાતચીત વચ્ચે કંઈક બદલાયું છે. વ્હાઇટ હાઉસના વેપાર સલાહકાર પીટર નાવારોએ ગયા અઠવાડિયે કહ્યું હતું કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ રશિયન કુદરતી તેલની ખરીદીથી નફો કમાઈ રહ્યા છે અને તે યુક્રેન યુદ્ધને વેગ આપે છે. "તેમને તેલની જરૂર નથી, તે રિફાઇનિંગની નફાખોરી યોજના છે."

રાજને આના જવાબમાં કહ્યું કે "ટ્રમ્પે નક્કી કર્યું કે ભારત નિયમોનું પાલન કરતો નથી અને તેને અલગ પાડવાની જરૂર છે. નાવારો કોઈ મંજૂરી વિના આવું ન લખે." નાવારોના આરોપોને રાજને અમેરિકાની ભૂરાજનીતિનું ભાગ ગણાવ્યું છે. ફેબ્રુઆરીમાં ટ્રમ્પે પ્રથમ વખત પચીસ ટકા ટેરિફની જાહેરાત કરી હતી, ત્યારથી ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો તણાવપૂર્ણ બને છે. મોદી સરકારે મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે અને કહ્યું છે કે તેઓ કોઈ દબાણ સામે ઝુકશે નહીં અને રશિયન તેલની આયાત ચાલુ રાખશે. ભારતે ચીન અને યુરોપની આયાતનો ઉલ્લેખ કરીને અમેરિકા પર ભેદભાવનો આરોપ લગાવ્યો છે. વૈશ્વિક વેપારી સંસ્થા વીડબ્લ્યુઓમાં ભારત આ વિરુદ્ધ પગલાં લઈ શકે છે. ભારત સરકારે આથી વૈકલ્પિક બજારો તરફ વળવાની વ્યૂહરચના બનાવી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ કહ્યું છે કે ભારત કોઈ દબાણ સામે ઝુકશે નહીં અને સ્વદેશી વસ્તુઓને પ્રોત્સાહન આપશે. વેપાર મંત્રાલયે નિકાસકારો માટે વ્યાજ છૂટ અને લોનની વ્યવસ્થા કરી છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવના અનુસાર, આથી ભારતના નિકાસમાં ચોક્કસ ટકા ઘટાડો થશે, પરંતુ યુરોપ અને આફ્રિકા જેવા બજારોમાં તકો છે. રાજને આને તક તરીકે જોવાનું કહ્યું છે અને આત્મનિર્ભર ભારતને મજબૂત કરવાની અપીલ કરી છે.