નવી દિલ્હી : આજની શિક્ષણ પ્રણાલીમાં બોર્ડ પરીક્ષાઓ વિદ્યાર્થીઓના જીવનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે સદીઓ પહેલાં, મુઘલ કાળમાં, વિદ્યાર્થીઓનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે થતું હતું? શું ત્યારે પણ આજના જેવી લેખિત પરીક્ષાઓ યોજાતી હતી?

ચાલો જાણીએ કે તે સમયે શિક્ષણ અને પરીક્ષાની પદ્ધતિ કેવી હતી.
 
મુઘલ કાળમાં શિક્ષણ પ્રણાલી: લેખિત નહીં, મૌખિક જ્ઞાનનું મહત્વ
મુઘલ કાળમાં શિક્ષણનું કેન્દ્ર મદરેસા અને મક્તબ હતા. અહીં વિદ્યાર્થીઓ કુરાન, અરબી, ફારસી, ગણિત અને તર્કશાસ્ત્ર જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કરતા હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આજના જેવી લેખિત પરીક્ષાઓનો કોઈ ખ્યાલ નહોતો.

પરીક્ષામાં પાસ થવા માટે, વિદ્યાર્થીઓએ તેમના શિક્ષક સામે પાઠનું મૌખિક પુનરાવર્તન કરવું પડતું હતું. જો કોઈ વિષયમાં નિપુણતા સાબિત કરવી હોય તો, વિદ્વાનોની સભામાં પ્રશ્ન-જવાબ સત્ર યોજાતું, જ્યાં વિદ્યાર્થીની યાદશક્તિ, તર્ક અને જ્ઞાનની ઊંડાઈ ચકાસવામાં આવતી.
 
માર્ક્સને બદલે મળતું હતું 'ઇજાઝતનામા'
આજની માર્કશીટ કે ડિગ્રીને બદલે, મુઘલ કાળમાં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી વિદ્યાર્થીઓને તેમના શિક્ષક કે સંસ્થા દ્વારા 'ઇજાઝતનામા' નામનું પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતું હતું. આ એક પ્રકારની ડિગ્રી હતી, જેની મદદથી વિદ્યાર્થીઓને નોકરી અથવા સમાજમાં સન્માનજનક સ્થાન મળતું હતું. વહીવટી નોકરીઓ માટે પણ ખાસ પ્રકારની મૌખિક પરીક્ષાઓ થતી, જેમાં જ્ઞાનની સાથે વિદ્વાનોની ભલામણ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવતી હતી.