નવી દિલ્હી: 10 સપ્ટેમ્બર 2025: એક સમયે નેપાળ ભારત સાથે જોડાવા માટે તૈયાર હતું, પરંતુ તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ આ ઓફર ઠુકરાવી દીધી હતી. આ વાતનો ખુલાસો પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીએ તેમના પુસ્તક 'ધ પ્રેસિડેન્શિયલ યર્સ' માં કર્યો છે. આ ખુલાસો ઇતિહાસમાં એક નવા વિવાદને જન્મ આપી શકે છે કે શું ભારત માટે તે એક મોટી ભૂલ હતી?

ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે નેપાળનો ડર
આ વાત 1950ના દાયકાની છે. ચીનમાં સામ્યવાદી ક્રાંતિ થઈ ચૂકી હતી અને તેણે તિબેટ પર કબજો જમાવી દીધો હતો. આનાથી ચીનનો વિસ્તારવાદી દ્રષ્ટિકોણ સ્પષ્ટ થઈ ગયો હતો. નેપાળ, જે ભારત અને ચીન વચ્ચે આવેલો એક નાનો દેશ છે, તે સમયે રાજકીય અસ્થિરતામાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. તે સમયે નેપાળના રાજા ત્રિભુવન બીર બિક્રમ શાહ હતા. ચીનના વધતા આક્રમણથી ચિંતિત થઈને તેમણે તત્કાલીન ભારતીય વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુને નેપાળને ભારતમાં ભેળવીને એક રાજ્ય બનાવવાની ઓફર કરી.

પરંતુ, નેહરુએ આ પ્રસ્તાવને ફગાવી દીધો. પ્રણવ મુખર્જીના જણાવ્યા મુજબ, નેહરુનું માનવું હતું કે નેપાળ એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર છે અને તેવું જ રહેવું જોઈએ.

શું ઇન્દિરા ગાંધી હોત તો પરિસ્થિતિ અલગ હોત?
પ્રણવ મુખર્જીએ તેમના પુસ્તકમાં એમ પણ લખ્યું છે કે જો નેહરુની જગ્યાએ ઈન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન હોત, તો કદાચ તેમણે આ તકનો લાભ લીધો હોત, જેમ તેમણે સિક્કિમના કિસ્સામાં કર્યું હતું. 1975માં ઈન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વમાં સિક્કિમનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું હતું. આ દલીલ દર્શાવે છે કે દરેક વડાપ્રધાનની વિદેશ નીતિ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટેની વિચારસરણી અલગ હોય છે.

નેહરુનો રાજદ્વારી અભિગમ
પુસ્તકમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે નેહરુએ નેપાળ પર રાજદ્વારી અભિગમ અપનાવ્યો. તેમનો ઉદ્દેશ્ય રાજાશાહીને બદલે નેપાળમાં લોકશાહી શાસન સ્થાપિત કરવાનો હતો. તેથી જ તેમણે નેપાળને એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે રહેવા દેવાનું પસંદ કર્યું. જોકે, કેટલાક ઇતિહાસકારો અને સ્ત્રોતો આ દાવાઓની સત્યતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે અને તેને માત્ર એક અફવા તરીકે ગણે છે.

આ ઘટના ઇતિહાસના પાનાઓમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: શું નેપાળનું ભારતમાં વિલિનીકરણ થયું હોત તો આજે ભારત-નેપાળ સંબંધો અને પ્રાદેશિક ભૂગોળ અલગ હોત? આ વિષય આજે પણ ચર્ચાનો વિષય બની રહ્યો છે.