કાઠમંડુ : તાજેતરમાં નેપાળમાં, સરકારના 26 મુખ્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પ્રતિબંધ મૂકવાના નિર્ણયથી દેશ હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનોમાં ડૂબી ગયો હતો, જેમાં 16થી વધુ લોકોના મોત થયા. જોકે આ પ્રતિબંધ હવે હટાવી લેવામાં આવ્યો છે અને પીએમ કેપી શર્મા ઓલીએ રાજીનામું આપ્યું છે, પરંતુ આ ઘટનાએ ફરી એકવાર દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે વિશ્વભરની સરકારો અશાંતિને કાબૂમાં લેવા માટે સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધનો ઉપયોગ એક શક્તિશાળી હથિયાર તરીકે કરી રહી છે.
 
વિશ્વભરમાં સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધોનું વલણ
નેપાળ આ પ્રકારનું પગલું ભરનાર એકમાત્ર દેશ નથી. આ પહેલા પણ અનેક દેશોએ યુદ્ધ, રાજકીય આંદોલન અથવા રાષ્ટ્રીય કટોકટીના સમયે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
•    ચીન: ચીનનું 'ગ્રેટ ફાયરવોલ' ઇન્ટરનેટ સેન્સરશીપનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે. ચીને 2009 થી અત્યાર સુધી ફેસબુક, એક્સ (ટ્વિટર), ઇન્સ્ટાગ્રામ, ગૂગલ અને ટિકટોક સહિત અનેક પ્લેટફોર્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
•    ઉત્તર કોરિયા: અહીં તમામ પશ્ચિમી સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. ફક્ત ઉચ્ચ-સ્તરના સરકારી અધિકારીઓ જ ગ્લોબલ ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરી શકે છે, અને મોટાભાગની વસ્તી 'ક્વાંગમ્યોંગ' નામના રાજ્ય-નિયંત્રિત ઇન્ટ્રાનેટ સુધી મર્યાદિત છે.
•    ઈરાન અને તુર્કી: આ બંને દેશોમાં વારંવાર ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ અને સોશિયલ મીડિયા પર કામચલાઉ પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં આવે છે. આ પગલાંનો હેતુ વિરોધ પ્રદર્શનોને અટકાવવાનો અને સરકારી નિયંત્રણ જાળવવાનો છે.
•    રશિયા: યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયાએ ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, એક્સ, લિંક્ડઇન જેવા મુખ્ય પ્લેટફોર્મ પર કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે. સરકારે મેટાને "ઉગ્રવાદી સંગઠન" તરીકે જાહેર કરી છે.
•    મ્યાનમાર, બાંગ્લાદેશ અને યુગાન્ડા: આ દેશોમાં પણ રાજકીય અશાંતિ અને ચૂંટણીઓ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધો મૂકવાનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે, જેથી વિરોધના અવાજને દબાવી શકાય અને માહિતીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરી શકાય.
 
લોકશાહી માટે પડકાર
આ પદ્ધતિઓ લોકશાહી દેશોમાં પણ જોવા મળી રહી છે. બ્રાઝિલ જેવા દેશોએ ખોટી માહિતીના પ્રસારને રોકવા માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જોકે, આ પગલાં વાણી સ્વાતંત્ર્ય, માહિતીના અધિકાર અને નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી માટે ગંભીર પડકાર ઊભો કરે છે. સરકારો અશાંતિને કાબૂમાં લેવાના નામે ડિજિટલ દુનિયા પર જે રીતે નિયંત્રણ લાદી રહી છે, તે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.