નવી દિલ્હી : આધુનિક AI (કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા) ટેકનોલોજી, જે અમેરિકા અને ચીનની મોટી કંપનીઓ દ્વારા સંચાલિત છે, તે ભારતના નાના શહેરોમાં રહેતા અદ્રશ્ય કામદારોના 'ઘોસ્ટ વર્ક' પર આધારિત છે. પટણા, જયપુર, લખનઉ અને રાંચી જેવા ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં, લાખો ભારતીયો ડેટા એનોટેશન (લેબલિંગ)નું એકવિધ પણ અત્યંત આવશ્યક કાર્ય કરી રહ્યા છે, જે AI મોડેલોને 'જોવા' અને 'સમજવા' માટે તાલીમ આપે છે.
 
શું છે આ 'ઘોસ્ટ વર્ક'?

• ડેટા એનોટેશન: આ કામમાં કમ્પ્યુટર વિઝન માટે ચિત્રોમાં વસ્તુઓને ઓળખવી, મેડિકલ સ્કેનમાં ગાંઠોને ચિહ્નિત કરવી, અથવા ભાષાકીય મોડેલો માટે શબ્દો અને વાક્યોનું અનુવાદ કરવું અને તેમને લેબલ કરવા જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

• ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇન: આ ભારતીય કામદારો એક અદ્રશ્ય કરોડરજ્જુ બનાવે છે, જે વૈશ્વિક AI સપ્લાય ચેઇનમાં સીધા જોડાયેલા છે. તેઓ વૈશ્વિક AI જાયન્ટ્સ માટે ટ્રિલિયન-ડોલરની ટેકનોલોજીને શક્તિ આપે છે.
 
ભારત માટે બેધારી તલવાર
આ ઉદ્યોગના બે પાસાઓ છે. એક તરફ, તે ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોના અલ્પ રોજગાર ધરાવતા સ્નાતકો અને ગૃહિણીઓ માટે વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં જોડાવાની તક પૂરી પાડે છે. ૨૦૩૦ સુધીમાં, આ બજાર $૭ બિલિયનથી વધુનું થવાની અને ૧૦ લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી આપવાની અપેક્ષા છે.

બીજી તરફ, આ કાર્યમાં શ્રમ અને મૂલ્ય વચ્ચે મોટો તફાવત છે. કામદારોને પ્રતિ છબી થોડા સેન્ટ્સ ચૂકવવામાં આવે છે, જ્યારે તેઓ જે AI મોડેલોને તાલીમ આપે છે તે સિલિકોન વેલી અને ચીની કંપનીઓ માટે અબજો ડોલરનો નફો કમાય છે. આ એક 'અદ્રશ્ય ગિગ ઇકોનોમી' છે, જ્યાં શ્રમ અદ્રશ્ય રહે છે, જ્યારે AIની સફળતાની વાર્તાઓ ચમકતી રહે છે.
 
ભવિષ્યનો પડકાર
જેમ જેમ આ ઉદ્યોગનો વિકાસ થાય છે, ભારત સામે એક પ્રશ્ન ઊભો છે: શું આ 'ઘોસ્ટ વર્ક' એક ઓછું વેતન અને પુનરાવર્તિત કાર્ય બની રહેશે, અથવા તે કૌશલ્ય વિકાસ અને સુરક્ષા સાથેનો એક સંરચિત ઉદ્યોગ બની શકશે? હાલમાં, આ એક શાંત ક્રાંતિ છે, જે મશીનોની બુદ્ધિને આકાર આપે છે, જે ક્યારેય તેમના નામને ઓળખી શકશે નહીં.