મંડી : હિમાચલ પ્રદેશમાં ચોમાસાની ઋતુ અત્યાર સુધીની સૌથી વિનાશક સાબિત થઈ રહી છે. રાજ્યમાં સતત મુશળધાર વરસાદ, વાદળ ફાટવા અને ભૂસ્ખલનને કારણે ભારે વિનાશ થયો છે. રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળના અહેવાલ મુજબ, આ ઋતુમાં અત્યાર સુધીમાં 380 લોકોનાં દુઃખદ મોત થયા છે, જ્યારે 439 લોકો ઘાયલ થયા છે. તે જ સમયે, 40 લોકો હજુ પણ ગુમ છે, જેમની શોધ ચાલુ છે. કુદરતના આ ભયંકર સ્વરૂપે રાજ્યના અર્થતંત્રને પણ ભારે ફટકો પડ્યો છે. અત્યાર સુધીમાં 4306 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું ભારે નુકસાન થયું છે, જેમાં રસ્તાઓ, પુલો, ઘરો અને સરકારી મિલકતોને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન શામેલ છે. 6,734 થી વધુ ઘરોને નુકસાન થયું છે, જેના કારણે હજારો લોકો બેઘર થયા છે. કુલ્લુ, મંડી, કાંગડા જેવા જિલ્લાઓ ખાસ કરીને પ્રભાવિત થયા છે, જ્યાં ભૂસ્ખલન અને પૂરથી જનજીવન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું છે.

હિમાચલ પ્રદેશમાં આવા ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન અને વાદળ ફાટવાના ઘણા કારણો છે, જેમાં કુદરતી અને માનવીય બંને પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. તે કોઈ એક ઘટનાનું પરિણામ નથી, પરંતુ ઘણા પરિબળો સાથે મળીને કામ કરે છે.

હિમાચલ પ્રદેશમાં ચોમાસા દરમિયાન, હિમાલયની તળેટીમાં એક નીચા દબાણનો વિસ્તાર (ચોમાસાનો વિક્ષેપ) બને છે. આ વિક્ષેપ અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાંથી ભેજયુક્ત પવનો ખેંચે છે. તે જ સમયે, ભૂમધ્ય સમુદ્રમાંથી ઉદ્ભવતા પશ્ચિમી વિક્ષેપ ભારતના ઉત્તર ભાગમાં પણ આવે છે. જ્યારે આ બે પ્રણાલીઓ એકબીજાને મળે છે, ત્યારે તે વાતાવરણમાં હવાના ઊભી પરિભ્રમણમાં વધારો કરે છે, જેના કારણે મોટા અને ગાઢ વાદળો બને છે. આના પરિણામે ટૂંકા ગાળામાં ખૂબ જ ભારે અને તીવ્ર વરસાદ પડે છે, જે પૂર અને ભૂસ્ખલનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

હવામાન પરિવર્તન

વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધારી રહ્યો છે. આ વધારાનો ભેજ હવાને ગરમ કરે છે, જે વાદળોની રચનાની પ્રક્રિયાને વધુ વેગ આપે છે. હવામાન પરિવર્તનને કારણે વરસાદની પેટર્ન બદલાઈ ગઈ છે. હવે ટૂંકા ગાળામાં ઘણો વરસાદ પડે છે, જેને 'તીવ્ર વરસાદ' કહેવામાં આવે છે. આવા તીવ્ર વરસાદનું દબાણ નાજુક પર્વતીય ઇકોલોજી પર ખૂબ વધારે છે.

હિમાલયની ભૌગોલિક સંવેદનશીલતા

હિમાલય એક યુવાન અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રીતે અસ્થિર પર્વતમાળા છે. તે છૂટા અને અસંયોજિત ખડકો અને માટીથી બનેલું છે, જે તેને ભૂસ્ખલન માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ બનાવે છે. આ પર્વતોમાં કુદરતી ડ્રેનેજ સિસ્ટમ પણ ખૂબ જ નબળી છે, જેના કારણે ભારે વરસાદી પાણી સરળતાથી જમીનને સંતૃપ્ત કરે છે અને ભૂસ્ખલનનું જોખમ વધારે છે.

બિનઆયોજિત અને અનિયંત્રિત વિકાસ

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, હિમાચલમાં પ્રવાસન અને શહેરીકરણને કારણે મોટા પાયે બાંધકામો થયા છે. નદીઓ અને પહાડી ઢોળાવના કિનારે કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક આયોજન વિના કરવામાં આવેલા બાંધકામોએ પર્વતોની સ્થિરતાને ખલેલ પહોંચાડી છે. રસ્તાઓ અને હાઇવે માટે પર્વતોના ઢોળાવને આડેધડ રીતે કાપવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે માટી ઢીલી થઈ ગઈ છે અને ભૂસ્ખલનનું જોખમ અનેકગણું વધી ગયું છે. ઘણી વખત ભૂસ્ખલન-સંભવિત વિસ્તારોમાં પણ બાંધકામને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જે સીધી આફતને આમંત્રણ આપે છે.

વનનાબૂદી

વૃક્ષોના મૂળ જમીનને એકસાથે પકડી રાખે છે અને ભૂસ્ખલનને અટકાવે છે. બાંધકામ કાર્ય અને અન્ય માનવ પ્રવૃત્તિઓ માટે મોટા પાયે વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે માટીનું ધોવાણ વધ્યું છે અને ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ ઝડપથી વધી છે.

વાદળ ફાટવાનું કારણ

વાદળ ફાટવું એ અત્યંત તીવ્ર વરસાદની ઘટના છે. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે ભેજથી ભરેલા વાદળો પર્વતો સાથે અથડાય છે અને આગળ વધી શકતા નથી. જ્યારે આ વાદળો એક જગ્યાએ અટકી જાય છે, ત્યારે તેમની અંદરનો ભેજ ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં નાના વિસ્તારમાં એકસાથે રેડાય છે, જેના કારણે 100 મીમી પ્રતિ કલાક કે તેથી વધુ દરે વરસાદ પડે છે. પર્વતોની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પવનની દિશામાં ફેરફારને કારણે વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ વધી રહી છે.