એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) દ્વારા તાજેતરમાં જારી કરાયેલા એક અહેવાલમાં ભારતીય રાજકારણની એક ચોંકાવનારી વાસ્તવિકતા સામે આવી છે. દેશના ૫,૨૦૪ સાંસદો, ધારાસભ્યો અને MLCs ના વિશ્લેષણ બાદ જાણવા મળ્યું છે કે કુલ ૨૧% પ્રતિનિધિઓ રાજકીય વંશીય પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવે છે, પરંતુ સૌથી મોટો ખુલાસો મહિલાઓ અંગે થયો છે: ૪૭% મહિલા રાજકારણીઓ વંશવાદ આધારિત છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ આંકડો માત્ર ૧૮% છે. આ દર્શાવે છે કે પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલા રાજકારણીઓમાં વંશવાદનું પ્રતિનિધિત્વ બમણાથી પણ વધુ છે.
 
લોકસભામાં સૌથી વધુ વંશવાદ, કોંગ્રેસ-ભાજપની સ્થિતિ
અહેવાલ મુજબ, ભારતીય રાજકારણના વિવિધ સ્તરો પર વંશવાદનું વર્ચસ્વ અલગ-અલગ છે. લોકસભામાં સૌથી વધુ ૩૧% પ્રતિનિધિઓ વંશીય પૃષ્ઠભૂમિના છે, જ્યારે રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં આ આંકડો ૨૦% છે.

• રાષ્ટ્રીય પક્ષો: રાષ્ટ્રીય પક્ષોમાં, કોંગ્રેસના ૩૨% પ્રતિનિધિઓ વંશવાદ આધારિત છે, જ્યારે ભાજપમાં આ આંકડો ૧૮% છે. માર્ક્સવાદી કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CPI-M) માં વંશવાદનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું, માત્ર ૮% જોવા મળ્યું છે.

• રાજ્યોમાં સ્થિતિ: સંપૂર્ણ સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ, ઉત્તર પ્રદેશ ૧૪૧ વંશવાદ આધારિત પ્રતિનિધિઓ સાથે ટોચ પર છે, ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર (૧૨૯) અને બિહાર (૯૬) આવે છે. પ્રમાણની દ્રષ્ટિએ, આંધ્ર પ્રદેશ ૩૪% સાથે સૌથી આગળ છે, ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર (૩૨%) અને કર્ણાટક (૨૯%) છે.
 
મહિલા રાજકારણીઓ પર વંશવાદની અસર
ADR ના અહેવાલમાં થયેલો સૌથી મોટો ખુલાસો મહિલા રાજકારણીઓ અંગે છે. ૪૭% મહિલા પ્રતિનિધિઓ રાજકીય પરિવારોમાંથી આવે છે, જે પુરુષો (૧૮%) ની સરખામણીમાં ઘણી વધારે છે. આ સૂચવે છે કે રાજકીય પરિવારમાંથી આવતી મહિલાઓ માટે રાજકારણમાં પ્રવેશ કરવો પ્રમાણમાં સરળ છે, પરંતુ આનાથી પ્રથમ પેઢીની મહિલા રાજકારણીઓ માટે અવકાશ મર્યાદિત થાય છે. દાખલા તરીકે, મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશમાં ૬૯% જેટલી મહિલા પ્રતિનિધિઓ વંશવાદ આધારિત છે.
 
વંશવાદના કારણો અને રાજકીય માળખું
અહેવાલ જણાવે છે કે ભારતમાં વંશવાદ ફક્ત બેઠકોના વારસા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે રાજકીય પ્રણાલીનું એક માળખાકીય લક્ષણ બની ગયો છે. રાજકીય પક્ષો 'જીતવાની ક્ષમતા' ને પ્રાધાન્ય આપે છે, અને વંશવાદ આધારિત ઉમેદવારો પાસે વારસાગત પૈસા, પ્રભાવશાળી નેટવર્ક અને સમર્થન હોય છે. ડાબેરી અને નવા સુધારાવાદી પક્ષો (જેમ કે AAP) માં વંશવાદ સૌથી ઓછો છે, જે તેમના વૈચારિક વલણ સાથે સુસંગત છે, જ્યારે કેટલાક પ્રાદેશિક પક્ષોમાં આનું પ્રમાણ ઘણું ઊંચું છે. આ અહેવાલ ભારતીય રાજકારણમાં વંશવાદની ઊંડી જડોને ઉજાગર કરે છે, જે લોકશાહીના સ્વસ્થ વિકાસ માટે એક મોટો પડકાર છે.