નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટે એક ચુકાદામાં કહ્યું છે કે ભિખારી ઘરો ન તો અર્ધ-દંડાત્મક સુવિધાઓ છે કે ન તો રાજ્ય સંચાલિત "વિવેકાધીન સખાવતી સંસ્થાઓ". તેણે ભાર મૂક્યો કે તેમની ભૂમિકા પુનઃસ્થાપિત થવી જોઈએ.

ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને આર. મહાદેવનની બેન્ચે રવિવાર (14 સપ્ટેમ્બર, 2025) ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા 12 સપ્ટેમ્બરના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે ભિખારી ઘરોમાં રહેતા ગરીબોને જેલમાં કેદીઓને ઉપલબ્ધ મૂળભૂત બંધારણીય સુરક્ષાનો પણ ઇનકાર કરવામાં આવે છે.

"ઘર" શબ્દ સલામતી, આદર, સંબંધ અને સંભાળ દર્શાવે છે. રાજ્યએ આને પુનર્વસન, કૌશલ્ય નિર્માણ અને સમાજમાં પુનઃ એકીકરણ માટેના કેન્દ્રો તરીકે જોવું જોઈએ.

"કોઈ પણ વ્યવસ્થા જે જેલ જેવા વાતાવરણમાં પરિણમે છે - જેમાં ભીડભાડ, અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિઓ, મનસ્વી અથવા અનૈચ્છિક કેદ, તબીબી સારવારનો ઇનકાર, માનસિક સ્વાસ્થ્ય જરૂરિયાતોની અવગણના અથવા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધોનો સમાવેશ થાય છે - તે ફક્ત નીતિગત નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ કલમ 21 [જીવનનો અધિકાર] ના મૂળમાં બંધારણીય ઉલ્લંઘન છે," ચુકાદો લખનારા ન્યાયાધીશ મહાદેવને કહ્યું.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ભિખારી ઘરો એક "બંધારણીય ટ્રસ્ટ" છે, અને તે રાજ્ય દ્વારા ગૌરવ, શારીરિક સ્વાયત્તતા, આરોગ્ય, આશ્રય, ગોપનીયતા અને માનવીય સારવારના અધિકારોની ગેરંટીનું અભિવ્યક્તિ છે, જેમાં સૌથી સંવેદનશીલ જૂથો માટે કડક રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવે છે.

 ન્યાયાધીશ મહાદેવને કહ્યું. જો બંધારણીય રક્ષણ દોષિતો અને અંડરટ્રાયલ કેદીઓને આપવામાં આવે છે - ફોજદારી સજા અથવા કાર્યવાહીને કારણે કાયદેસર રીતે સ્વતંત્રતાથી વંચિત વ્યક્તિઓ - તો તે ભિખારી ઘરોના રહેવાસીઓને પણ લાગુ પડવું જોઈએ જે ગુનેગાર નથી. "ઘણા લોકો માળખાકીય ગરીબી, માનસિક બીમારી, ત્યાગ, ઘરેલુ હિંસા, જાતિ ભેદભાવ અથવા સામાજિક બહિષ્કારનો ભોગ બને છે. 

જો જરૂરી હોય તો, તેમની અટકાયત વ્યાપક પુનર્વસન સેવાઓ સાથે રક્ષણાત્મક કસ્ટડીની પ્રકૃતિમાં હોવી જોઈએ, બળજબરીથી અટકાયત કરવાને બદલે.

દારૂ ગૃહોને "સામાજિક ન્યાયના સ્થળો" તરીકે માન્યતા આપવી જોઈએ. તેમાં માનવીય પરિસ્થિતિઓ સુનિશ્ચિત કરવામાં નિષ્ફળતા માત્ર 'કુદરતી વહીવટ' જ નહીં પરંતુ ગૌરવ સાથે જીવવાના મૂળભૂત અધિકારનું બંધારણીય ઉલ્લંઘન પણ છે.

આ ચુકાદો 2000 માં દિલ્હીના નરેલામાં એક ભિક્ષુક ગૃહમાં કોલેરા અને ગેસ્ટ્રોએન્ટેરિટિસના ફાટી નીકળવાના આધારે આપવામાં આવ્યો હતો. ભિક્ષુક ગૃહના છ રહેવાસીઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા અને 107 લોકોને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. આ રોગચાળો પીવાના અને રસોઈના પાણીના દૂષણને કારણે થયો હતો.

કોર્ટે દેશભરમાં ભિક્ષુક ગૃહોના કાર્યમાં સુધારો કરવા માટે અનેક નિર્દેશો જારી કર્યા હતા, જેમાં પ્રવેશના 24 કલાકની અંદર વ્યક્તિઓની ફરજિયાત તપાસ; આ ઘરોમાં પીરસવામાં આવતા ખોરાકના પોષણ ધોરણોની નિયમિત તપાસ માટે લાયક આહારશાસ્ત્રીની સેવાઓનો સમાવેશ; ઓછામાં ઓછા એક વખત ભિક્ષુક ગૃહોનું સ્વતંત્ર તૃતીય-પક્ષ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઓડિટ. દર બે વર્ષે; સત્તાવાળાઓ દ્વારા ખાતરી કરવી કે ભીડ અને ચેપી રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે ઘરોમાં મંજૂર ક્ષમતા કરતાં વધુ લોકો ન હોય; વ્યાવસાયિક તાલીમની ઉપલબ્ધતા; મહિલાઓ અથવા બાળકો માટે તેમની ગોપનીયતા, સલામતી અને બાળ સંભાળ, શિક્ષણ અને પરામર્શની ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે અલગ સુવિધાઓ.

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભીખ માંગતા બાળકોને આ ઘરોમાં બંધ ન કરવા જોઈએ પરંતુ કિશોર ન્યાય (બાળકોની સંભાળ અને સુરક્ષા) અધિનિયમ, 2015 હેઠળ બાળ કલ્યાણ સંસ્થાઓમાં મોકલવા જોઈએ.