નવી દિલ્‍હીઃ  ભારતમાં સોનું ફક્ત ઘરેણાં કે રોકાણ નથી, તે સંસ્કૃતિનો એક ભાગ છે. પરંતુ સોનાના ભાવમાં દરરોજ વધઘટ થાય છે, ક્યારેક ઉપર અને ક્યારેક નીચે. તો, શું તમે જાણો છો કે આ ભાવ કોણ નક્કી કરે છે? તે ફક્ત એક વ્યક્તિ કે કંપનીનો નિર્ણય નથી, પરંતુ ઘણા પરિબળો અને બજારોનો ખેલ છે. તો, ચાલો સમજીએ કે સોનાનો ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે, હાજર દર શું છે, MCX કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને બુલિયન બજાર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે.
સોનાનો ભાવ નક્કી કરનાર કોઈ એક વ્યક્તિ કે સંસ્થા નથી. તે બજારની માંગ અને પુરવઠા પર આધાર રાખે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, લંડન બુલિયન માર્કેટ એસોસિએશન (LBMA) સવારે 10:30 અને બપોરે 3:00 (GMT) વાગ્યે ભાવ નક્કી કરે છે. ભારતમાં, ઇન્ડિયન બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન (IBJA) દરરોજ સવારે અને બપોરે ભાવ નક્કી કરે છે. આ ભાવ વૈશ્વિક બજારો, ડોલર-રૂપિયા વિનિમય દર, આયાત ફી અને સ્થાનિક માંગ પર આધારિત છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પણ સોનાનો ભંડાર જાળવી રાખે છે, જે ભાવને પ્રભાવિત કરે છે. જોકે, GST (3%) અને આયાત ડ્યુટી (15%) જેવી સરકારી નીતિઓ પણ ભાવમાં વધારો કરે છે. તેથી, કુલ, ખાણકામ કંપનીઓ, કેન્દ્રીય બેંક, ઝવેરીઓ અને રોકાણકારો બધા ભાવ નક્કી કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે.
સ્પોટ રેટ એ સોનાનો વર્તમાન બજાર ભાવ છે, જે તાત્કાલિક ખરીદી અને વેચાણ માટે છે. તે ફ્યુચર્સ ભાવ નથી, પરંતુ આજનો ભાવ છે. COMEX (શિકાગો), LBMA (લંડન) અને MCX (મુંબઈ) જેવા વૈશ્વિક એક્સચેન્જો પર સ્પોટ રેટ નક્કી કરવામાં આવે છે. તે 24/7 વધઘટ થાય છે, કારણ કે બજારો રવિવારે સાંજે 6 વાગ્યાથી શુક્રવાર સાંજે 5:15 વાગ્યા (EST) સુધી ખુલ્લા રહે છે.
હાજર દર નક્કી કરતા પરિબળો
-માંગ અને પુરવઠો: ખરીદીમાં વધારો ભાવમાં વધારો કરે છે, જ્યારે ખરીદી ઓછી થવાથી તે ઘટી શકે છે.
-ચલણ વિનિમય દર: સોનાનો વેપાર ડોલરમાં થાય છે. તેથી, જો રૂપિયો નબળો પડે છે, તો ભારતમાં ભાવ વધે છે.
-ફુગાવો અને વ્યાજ દર: જ્યારે ફુગાવો વધે છે, ત્યારે સોનાને સલામત આશ્રયસ્થાન માનવામાં આવે છે, અને ભાવ વધે છે.
-ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ: યુદ્ધો અથવા નાણાકીય કટોકટી દરમિયાન, સોનું 'સલામત આશ્રયસ્થાન' બની જાય છે, અને ભાવ વધે છે.
-કેન્દ્રીય બેંક નીતિઓ: જો RBI અથવા અન્ય બેંકો સોનું ખરીદે છે, તો પુરવઠો ઘટે છે, જેના કારણે ભાવમાં વધારો થાય છે.
MCX, અથવા મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ, ભારતનું સૌથી મોટું કોમોડિટી એક્સચેન્જ છે. તે મુંબઈમાં સ્થિત છે અને 2003 માં શરૂ થયું હતું. MCX પર સોનું, ચાંદી, તેલ અને કૃષિ ઉત્પાદનો માટે ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ થાય છે. સોનાનો વેપાર ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટ દ્વારા થાય છે, જ્યાં તમે ફ્યુચર્સ ભાવે વેપાર કરો છો.
વેપારનો સમય: સવારે 9:00 થી રાત્રે 11:30 વાગ્યા સુધી. 97% કોમોડિટી ટ્રેડિંગ MCX પર થાય છે. આ રોકાણકારોને હેજિંગ (જોખમ ઘટાડવા) અને સટ્ટાબાજીની તક પૂરી પાડે છે. જો કે, જોખમ ઊંચું છે, તેથી બ્રોકર દ્વારા વેપાર કરો.
બુલિયન માર્કેટ સોના અને ચાંદી જેવી કિંમતી ધાતુઓનું બજાર છે. ભારતમાં, તે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) અને ફ્યુચર્સ બજારોમાં કાર્યરત છે. બુલિયન બેંકો (જેમ કે HSBC), સેન્ટ્રલ બેંક (RBI), જ્વેલર્સ અને રોકાણકારો ફ્યુચર્સનો વેપાર કરે છે. ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ MCX અને NCDEX જેવા એક્સચેન્જો પર થાય છે.
તે દિવસમાં 24 કલાક કાર્યરત છે, અને ભાવ વૈશ્વિક ઘટનાઓથી પ્રભાવિત થાય છે. ભારતમાં, ઇન્ટરનેશનલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (IBJA) દૈનિક AM અને PM દર નક્કી કરે છે.
સોનાની કિંમત બજારની માંગ અને પુરવઠા, વૈશ્વિક પરિબળો અને સરકારી નીતિઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. સ્પોટ રેટ એ તાત્કાલિક ભાવ છે, MCX એ ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ માટેનું પ્લેટફોર્મ છે, અને બુલિયન બજાર ધાતુઓ માટેનું એકંદર બજાર છે. તેથી, જો તમે રોકાણ કરવા માંગતા હો, તો સારી રીતે જાણકાર અને માહિતગાર રહો. (નોંધ: આ સમાચાર સામાન્ય માહિતી પર આધારિત છે.)
5 વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પ્રશ્ન 1. ભારતમાં સોનાનો ભાવ કોણ નક્કી કરે છે?
ઇન્ડિયન બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન (IBJA) વૈશ્વિક બજાર અને સ્થાનિક પરિબળોના આધારે ભારતમાં દરરોજ સોનાનો ભાવ નક્કી કરે છે.
પ્રશ્ન 2. સોનાનો સ્પોટ રેટ શું છે?
સ્પોટ રેટ એ ભાવ છે જેના પર સોનું તાત્કાલિક ખરીદવામાં અને વેચવામાં આવે છે. તે COMEX, LBMA અને MCX જેવા વૈશ્વિક એક્સચેન્જો પર નક્કી થાય છે.
પ્રશ્ન 3. MCX શું છે અને તેના પર સોનાનો વેપાર કેવી રીતે થાય છે?
MCX, અથવા મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ, ભારતનું સૌથી મોટું કોમોડિટી એક્સચેન્જ છે, જ્યાં સોનાના ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટ (1 કિલો, 100 ગ્રામ, 8 ગ્રામ અને 1 ગ્રામ)નો વેપાર થાય છે.
પ્રશ્ન 4. સોનાના ભાવમાં વધારા અને ઘટાડાના મુખ્ય કારણો શું છે?
સોનાની કિંમત માંગ અને પુરવઠા, ડોલર-રૂપિયાના વિનિમય દર, ફુગાવો, વ્યાજ દરો, ભૂરાજકીય ઘટનાઓ અને કેન્દ્રીય બેંકની નીતિઓ પર આધાર રાખે છે.
પ્રશ્ન 5. બુલિયન બજાર શું છે?
બુલિયન માર્કેટ એ છે જ્યાં સોના અને ચાંદીનો વેપાર થાય છે, જેમાં બેંકો, મધ્યસ્થ બેંકો, ઝવેરીઓ અને રોકાણકારો સામેલ હોય છે.