નવી દિલ્હી, રવિવાર: ભારતના કંટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG) ના રિપોર્ટમાં રાજ્યોના દેવા અંગે એક મોટો ખુલાસો થયો છે. આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે છેલ્લાં ૧૦ વર્ષમાં ભારતના ૨૮ રાજ્યોનું કુલ દેવું ત્રણ ગણાથી પણ વધારે વધી ગયું છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૩-૧૪માં જ્યાં કુલ દેવું ₹૧૭.૫૭ લાખ કરોડ હતું, તે ૨૦૨૨-૨૩માં વધીને ₹૫૯.૬૦ લાખ કરોડ થઈ ગયું છે. આ રિપોર્ટ છેલ્લા એક દાયકામાં રાજ્યોની આર્થિક સ્થિતિનું વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે.
કયા રાજ્યો સૌથી વધુ દેવાદાર?
વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ના અંત સુધીમાં, પંજાબનું દેવું તેના GSDP (કુલ રાજ્ય ઘરેલું ઉત્પાદન) ના ૪૦.૩૫% સાથે સૌથી વધુ હતું, ત્યારબાદ નાગાલેન્ડ (૩૭.૧૫%) અને પશ્ચિમ બંગાળ (૩૩.૭૦%) નો ક્રમ હતો. બીજી તરફ, સૌથી ઓછા દેવાવાળા રાજ્યોમાં ઓડિશા (૮.૪૫%), મહારાષ્ટ્ર (૧૪.૬૪%), અને ગુજરાત (૧૬.૩૭%) નો સમાવેશ થાય છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૩ સુધીમાં આઠ રાજ્યોનું દેવું તેમના GSDPના ૩૦% થી વધુ હતું, જ્યારે છ રાજ્યોનું ૨૦% થી ઓછું અને બાકીના ૧૪ રાજ્યોનું ૨૦% થી ૩૦% ની વચ્ચે હતું.
નિયમોનું ઉલ્લંઘન અને દેવાના કારણો
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે રાજ્યોએ ઉધાર લીધેલા દેવાનો ઉપયોગ વિકાસ કાર્યો પર કરવાનો હોય છે, પરંતુ ૧૧ રાજ્યોએ (આંધ્ર પ્રદેશ, આસામ, બિહાર, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, કેરળ, મિઝોરમ, પંજાબ, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ) પોતાના દૈનિક ખર્ચ અને મહેસૂલી ખાધને પૂરી કરવા માટે પણ દેવાનો ઉપયોગ કર્યો છે. આમાં આંધ્ર પ્રદેશ અને પંજાબે અનુક્રમે ૧૭% અને ૨૬% દેવું આ માટે વાપર્યું, જ્યારે હરિયાણા અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આ આંકડો લગભગ ૫૦% હતો.
રાજ્ય સરકારો દેવું લેવા માટે ઓપન માર્કેટમાં બોન્ડ, ટ્રેઝરી બિલ્સ, ભારતીય સ્ટેટ બેંક, ભારતીય રિઝર્વ બેંક, અને LIC કે NABARD જેવી સંસ્થાઓનો આશરો લે છે. જોકે, રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે એક દાયકામાં રાજ્યો પર દેવાનો બોજ ઝડપથી વધ્યો છે, અને ઘણી વખત આ દેવું નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને મહેસૂલી ખાધ પૂરી કરવા માટે પણ લેવામાં આવ્યું છે, જે ખરેખર ફક્ત વિકાસ કાર્યો માટે જ હોવું જોઈએ.