મહાત્મા ગાંધીની જન્મજયંતિ પર, આપણે તેમના શાશ્વત આહ્વાનને યાદ કરીએ છીએ: "સ્વચ્છતા સ્વતંત્રતા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે." આ માત્ર એક રૂપક નહોતું, પરંતુ એક એક્શન પ્લાન હતો. ગાંધી જયંતિના 11 વર્ષ પછી, વડાપ્રધાનના વિઝન હેઠળ શરૂ થયેલ સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) હવે 'જન આંદોલન' બની ગયું છે, જે "સ્વભાવ સ્વચ્છતા, સંસ્કાર સ્વચ્છતા" ની સંસ્કૃતિને પુનરાવર્તિત કરે છે.

SBM-ગ્રામીણની અભૂતપૂર્વ સફળતા

SBMની અસર માત્ર આંકડાઓમાં જ નહીં, પરંતુ ગ્રામીણ ભારતના જીવનમાં જોવા મળે છે:

• 11.5 કરોડથી વધુ શૌચાલયોનું નિર્માણ: ભારતના મોટા ભાગના ગામોને ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત (ODF) બનાવવામાં આવ્યા છે.

• 4.7 લાખ ODF પ્લસ મોડેલ ગામો: આનો અર્થ છે કે આ ગામો ઘન અને પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓથી સજ્જ છે અને દૃષ્ટિની રીતે સ્વચ્છ છે.

• સામાજિક પરિવર્તન: મહિલાઓને હવે શૌચ માટે દૂર સુધી જવું પડતું નથી, બાળકો સ્વસ્થ છે, અને પંચાયતો તથા મહિલા જૂથો કચરા વ્યવસ્થાપનમાં સ્થાનિક નેતૃત્વ લઈ રહ્યા છે.
 
'સ્વચ્છતા હી સેવા' (SHS): સ્વચ્છતા એક સંસ્કાર તરીકે
આ વર્ષની વાર્ષિક ઝુંબેશ 'સ્વચ્છતા હી સેવા' (SHS) ની થીમ 'સ્વચ્છતા' છે, જે તહેવારો અને મેળાવડા દરમિયાન જવાબદારીનું પાલન કરવાની યાદ અપાવે છે.

• જવાબદાર ઉજવણી: સમુદાયો હવે કચરાના યોગ્ય અલગીકરણ, સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઘટાડો અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સુવિધાઓ અપનાવીને તહેવારોની ઉજવણી કરી રહ્યા છે. આ 'સ્વચ્છતા ઉત્સવ' પ્રથાઓને માત્ર આદત જ નહીં, પરંતુ એક વારસો પણ બનાવી રહ્યો છે.
 
સ્વચ્છતા અને ભારતની વિકાસ ગાથા: આર્થિક પાયો
વડાપ્રધાને ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે સ્વચ્છતા એ માત્ર ગૌરવનો વિષય નથી, પરંતુ એક આર્થિક માળખાગત સુવિધા છે:

• વૈશ્વિક આકર્ષણ: પ્રવાસીઓ અને રોકાણકારો ભારતનું મૂલ્યાંકન માત્ર મોલ અને એરપોર્ટ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તેના શહેરો, ઘાટો અને જાહેર સ્થળોની સ્વચ્છતા દ્વારા પણ કરે છે. સ્વચ્છતા પ્રવાસીઓને લાંબા સમય સુધી રહેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, જે સ્થાનિક સમુદાયો માટે આવક અને આજીવિકા ઊભી કરે છે.

• આર્થિક ઉત્પાદકતા: સ્વચ્છતાથી માંદા દિવસો ઘટે છે, બાળકો સ્વસ્થ રહે છે અને રોગનો બોજ ઓછો થવાથી કાર્યબળની ઉત્પાદકતા સુધરે છે, જે સીધો જ ભારતના આર્થિક ગતિમાં ફાળો આપે છે.
 
SBMનો આગામી અધ્યાય: તક અને ન્યાયનું નિર્માણ
SBMનું આગામી લક્ષ્ય માત્ર શૌચાલય જાળવવાનું નથી, પરંતુ સ્વચ્છતા દ્વારા આર્થિક તકો ખોલવાનું છે:

• કચરામાંથી સંપત્તિ (Waste to Wealth): રોજગાર, આવકના પ્રવાહો અને લીલા સાહસોનું સર્જન કરવા માટે 'કચરાથી સંપત્તિ' સુધીની પહેલને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.

• સ્વચ્છતા કામદારોનું ગૌરવ: મિશન ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ અને સ્વચ્છતા કામદારોના ગૌરવ અને કલ્યાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. યાંત્રિક કચરાના સંચાલનને પ્રોત્સાહન આપીને, સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ અને શિક્ષણ સહાય પૂરી પાડીને 'સ્વચ્છ ભારત' એક ન્યાયી ભારત પણ બનવું જોઈએ.

• સ્વચ્છ સુજલ ગાંવ: ભવિષ્યનું વિઝન બધા ગામડાઓને 'સ્વચ્છ સુજલ ગાંવ' બનાવવાનું છે, જે સ્વચ્છતાને પાણીની સુરક્ષા સાથે જોડે છે અને ગૌરવ અને આરોગ્યથી આગળ વધીને વિકાસ અને તક વિશે પણ બનાવે છે.

SBMની આ 11 વર્ષની યાત્રા દ્વારા, ભારત વિશ્વને બતાવી રહ્યું છે કે સ્વચ્છતા એ વૈશ્વિક મંચ પર દેશની પ્રથમ છાપ છે. આ રીતે આપણે બાપુના વિઝનનું સન્માન કરીએ છીએ, અને આ રીતે આપણે આવતીકાલના ભારતનું નિર્માણ કરીએ છીએ.