અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન શાસનના વિદેશ પ્રધાન અમીર ખાન મુત્તકી, મુસાફરી પ્રતિબંધોમાંથી મુક્તિ મળ્યા બાદ આવતા અઠવાડિયે ભારતની મુલાકાતે આવવાના છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતો પ્રાદેશિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ મુલાકાતને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી રહ્યા છે.

ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મુત્તકીને આપવામાં આવેલી મુક્તિની પુષ્ટિ કરી હતી પરંતુ તાલિબાન નેતા ભારતની મુલાકાત લેશે કે નહીં તે જણાવ્યું ન હતું.

જોકે, તાલિબાન વિદેશ મંત્રાલયના એક અધિકારીએ બીબીસીને પુષ્ટિ આપી હતી કે મુત્તકી ભારતની મુલાકાત લેશે પરંતુ વધુ વિગતો આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

અફઘાન તાલિબાન નેતાઓ મુસાફરી પ્રતિબંધોને કારણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાંથી મુક્તિ મેળવ્યા પછી જ અન્ય દેશોમાં મુસાફરી કરી શકે છે 

ઓગસ્ટ 2021 માં તાલિબાને અફઘાનિસ્તાન પર કબજો મેળવ્યો તે પછી તાલિબાન સરકારના મંત્રી દ્વારા ભારતની આ પહેલી સત્તાવાર મુલાકાત હશે.

   ભારતે હજુ સુધી તાલિબાન સરકારને માન્યતા આપી નથી, પરંતુ તાજેતરના દિવસોમાં સંપર્કો વધુ તીવ્ર બન્યા છે. 

 મે 2025 માં કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા હુમલા બાદ, ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે તાલિબાન સરકારના વિદેશ મંત્રી સાથે ફોન પર વાત કરી હતી

આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના નિષ્ણાતો કહે છે કે મુત્તાકીની મુલાકાત ભારત અને અફઘાનિસ્તાન બંને માટે એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી ક્ષણ છે, જેનાથી ભારત અને તાલિબાન વચ્ચે દાયકાઓ જૂની દુશ્મનાવટનો અંત આવવાની આશા જાગી છે. 

ભારતે અગાઉ અફઘાન તાલિબાનનો વિરોધ કરતા જૂથોને ટેકો આપ્યો છે, જેમાં 2021 સુધી અફઘાન સરકારનું નેતૃત્વ કરનારા જૂથોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

જોકે, તાલિબાનને ભારતના હરીફ પાકિસ્તાનનું સાધન માનવામાં આવતું હતું.

  મુત્તાકીની ભારત મુલાકાત એવા સમયે આવી છે જ્યારે યુએસ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કાબુલ નજીક બગ્રામ એર બેઝ પાછો ખેંચવાની જાહેરાત કરી છે. 

   જિંદાલ યુનિવર્સિટીમાં અફઘાન અભ્યાસના અગ્રણી પ્રોફેસર રાઘવ શર્મા કહે છે કે મુત્તાકીની મુલાકાત આ સમયે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અફઘાનિસ્તાનમાં ચીનનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે.

   રશિયાએ તાલિબાન સાથે રાજદ્વારી સંબંધો પણ વધાર્યા છે. રાઘવ શર્માના મતે, "પાકિસ્તાની સરકારો સાથેના ગાઢ સંબંધોને કારણે ભારત તાલિબાન સાથેના તેના સંબંધો અંગે સાવધ રહ્યું છે."

  શર્મા કહે છે, "મુત્તાકીની મુલાકાત એવા સમયે આવી રહી છે જ્યારે અફઘાન મોરચે ઘણું બધું થઈ રહ્યું છે. આ એ હકીકત તરફ નિર્દેશ કરે છે કે તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા પછી ભારત સાથે ખૂબ જ ધીમી અને સાવધાનીપૂર્ણ વાતચીત હવે તેની અસર બતાવી રહી છે."

કોલકાતાની આલિયા યુનિવર્સિટીમાં અફઘાન-ભારતીય સંબંધોના સંશોધક મોહમ્મદ રિયાઝ કહે છે કે 2010 સુધીમાં, તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે અફઘાન તાલિબાન અફઘાન રાજકીય દ્રશ્ય પર ફરીથી ઉભરી રહ્યું છે.

તેમના મતે, "તે સમયે, વિશ્વભરના વિવિધ દેશોએ તાલિબાનનો સંપર્ક કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, પરંતુ ભારતે આમ કરવામાં વિલંબ કર્યો હતો.

  તેઓ કહે છે, "ભારત પહેલા તાલિબાનથી અંતર જાળવી રાખતું હતું, પરંતુ હવે એવું નથી."

  જોકે, તાલિબાન કાબુલમાં આવ્યા પછી, ભારતે તેના રાજદ્વારી સ્ટાફને પાછા ખેંચી લીધા અને સીધો સંપર્ક સ્થગિત કરી દીધો. પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેણે તરત જ તેની વ્યૂહરચના બદલી નાખી.

  ભારતને સમજાયું કે તાલિબાનથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવું અશક્ય છે.

  દિલ્હી સ્થિત આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના પ્રોફેસર અજય દર્શન બહિરા કહે છે, "ભારતે ટૂંક સમયમાં પડદા પાછળની વાતચીત શરૂ કરી જેથી તાલિબાન પાસેથી ખાતરી મળી શકે કે તેઓ તેમના પ્રદેશનો ઉપયોગ ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે થવા દેશે નહીં."

 તેમના મતે, "ભારતને સમજાયું કે તાલિબાનથી સંપૂર્ણ અંતર જાળવવાની નીતિ વ્યવહારુ નથી.

પ્રોફેસર બહિરા કહે છે કે તાલિબાન સરકારને માન્યતા આપ્યા વિના તેને સહાય પૂરી પાડવી અને ભાગીદારી વિના ત્યાં હાજર રહેવું એ તાલિબાન પ્રત્યે ભારતની નીતિમાં સંતુલન દર્શાવે છે. 

 જ્યારે વિક્રમ મિસ્ત્રી 2025 માં અમીર ખાન મુત્તકીને મળ્યા, ત્યારે તે સંકેત આપે છે કે ભારત હવે તાલિબાન સરકાર સાથે ગાઢ સંબંધ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

૨૦૨૫માં અમીર ખાન મુત્તકી સાથે વિક્રમ મિસ્ત્રીની મુલાકાતે તાલિબાન સરકાર સાથે ગાઢ સંબંધો બનાવવાની ભારતની તૈયારીનો સંકેત આપ્યો હતો. 

સ્થાનિક મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, બંને પક્ષો વચ્ચે વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત થયા પછી તાલિબાને ૨૦૨૨માં એક રાજદ્વારીને દિલ્હી મોકલ્યો હતો. 

જોકે, ભારતે હજુ સુધી તેમને અફઘાન દૂતાવાસનો હવાલો સંભાળવાની મંજૂરી આપી નથી.

૨૦૨૪માં, એવા અહેવાલો આવ્યા હતા કે તાલિબાનના રાજદ્વારીએ મુંબઈ કોન્સ્યુલેટનો હવાલો સંભાળ્યો છે, પરંતુ બંને પક્ષો દ્વારા કોઈ સત્તાવાર નિવેદન જારી કરવામાં આવ્યું ન હતું. 

૨૦૨૨માં, ભારતે કાબુલમાં મર્યાદિત ધોરણે તેનું દૂતાવાસ ફરીથી ખોલ્યું, અને ૨૦૨૫માં, વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસ્ત્રીએ દુબઈમાં મુત્તકી સાથે મુલાકાત કરી. અંતે, પહેલગામ હુમલા બાદ મે ૨૦૨૫માં બંને વિદેશ મંત્રીઓએ ફોન દ્વારા વાત કરી. 

જોકે, એસ. જયશંકર અને મુત્તકી વચ્ચેની આ વાતચીત બાદ બંને દેશો દ્વારા જારી કરાયેલા નિવેદનો તેમની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો ઉલ્લેખ કર્યો કારણ કે તે ઇચ્છે છે કે અફઘાનિસ્તાન ફરી ક્યારેય ભારત વિરોધી ઉગ્રવાદી જૂથો માટે આશ્રયસ્થાન ન બને.

   જ્યારે અફઘાનિસ્તાને વિઝા અને વેપારને તેના પ્રાથમિક કેન્દ્ર તરીકે ગણાવ્યા, આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા અને રોકાણની માંગ કરી.

ચીન અને રશિયાના તાલિબાન સરકાર સાથે ગાઢ સંબંધો હોવા છતાં, યુએન પ્રતિબંધોને કારણે તાલિબાન નેતાઓ પરવાનગી વિના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુસાફરી કરી શકતા નથી.

મુત્તાકીની સંભવિત મુલાકાતનો એજન્ડા જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ નિષ્ણાતો અપેક્ષા રાખે છે કે તે બંને સરકારોની પ્રાથમિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરશે, જોકે આ જરૂરી નથી કે તે મેળ ખાય.

  મોહમ્મદ રિયાઝ કહે છે, "ભારતના અફઘાનિસ્તાનમાં ઘણા હિતો છે જેને અવગણી શકાય નહીં. ખાસ કરીને જ્યારે તાલિબાન વિરોધી જૂથો વિભાજિત હોય અને વૈશ્વિક શક્તિઓનો ટેકો ન હોય.

   તેમના મતે, "ભારત અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખવા માટે તાલિબાન સરકાર સાથે તેની નિકટતા વધારી રહ્યું છે. તે જ સમયે, તે તેના ભૂતપૂર્વ અફઘાન સાથીઓને પણ દૂર કરી રહ્યું છે."

   નિષ્ણાતો કહે છે કે ભારતને અફઘાનિસ્તાનમાં માનવાધિકારની સ્થિતિ અંગે ચિંતા છે, પરંતુ આ હોવા છતાં, તે તાલિબાનને અવગણી શકે નહીં.

    રિયાઝ કહે છે કે ભારતની પ્રાદેશિક સુરક્ષા ચિંતાઓ અફઘાન તાલિબાન સાથે સંકળાયેલી છે.

   આમાં પાકિસ્તાની ગુપ્તચર એજન્સીઓ દ્વારા તાલિબાન અને અન્ય સશસ્ત્ર જૂથોના પ્રોક્સી તરીકે ઉપયોગ અંગે ચિંતાઓ શામેલ છે. 

   તેમના મતે, ભારત ત્યાં ચીનના પ્રભાવને ઘટાડવા માટે અફઘાનિસ્તાનમાં લાંબા ગાળાના રોકાણ વિકલ્પો પર પણ વિચાર કરી રહ્યું છે.

    પ્રોફેસર બહિરા કહે છે કે ભારતે મધ્યમ માર્ગ અપનાવ્યો છે અને તાલિબાનને ટેકો આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેણે ઔપચારિક માન્યતા આપ્યા વિના ભારત સાથે મર્યાદિત પરંતુ અર્થપૂર્ણ સંબંધો સુનિશ્ચિત કર્યા છે. તેમણે કહ્યું, "આ અભિગમ વાતચીતના માર્ગો ખુલ્લા રાખે છે અને અફઘાનિસ્તાનને ભારત વિરોધી આતંકવાદી જૂથો માટે સલામત આશ્રયસ્થાન બનતા અટકાવે છે."

મુત્તાકી સપ્ટેમ્બરમાં ભારતની મુલાકાતે આવવાના હતા પરંતુ તાલિબાન પર યુએનના મુસાફરી પ્રતિબંધોને કારણે તેઓ ત્યાં પહોંચી શક્યા નહીં.

   જોકે, 30 સપ્ટેમ્બરના રોજ, યુએન સુરક્ષા પરિષદે તેમને 9 થી 16 ઓક્ટોબર વચ્ચે દિલ્હીની મુલાકાત લેવાની પરવાનગી આપી.

   તેઓ ઓક્ટોબરના અંતમાં મોસ્કો ફોર્મેટ વાટાઘાટોમાં ભાગ લેનારા રશિયન પ્રતિનિધિઓ સાથે પણ મુલાકાત કરશે.

   પ્રોફેસર શર્મા કહે છે, "આ તાલિબાન માટે તેમના લોકોને સંદેશ આપવાની તક છે કે તેઓ પાકિસ્તાનની કઠપૂતળી નથી. આ લાંબા સમયથી તેમની સામે આરોપ છે." 

 પરંતુ નિષ્ણાતો કહે છે કે તાલિબાન સાથે ભારતની નિકટતાના કેટલાક સ્પષ્ટ નકારાત્મક પાસાઓ પણ છે. 

કેટલાક નિષ્ણાતો કહે છે કે આનાથી અફઘાન નાગરિકોમાં એવી ધારણા મજબૂત થશે કે પાકિસ્તાન અને ભારત બંને અફઘાનિસ્તાનનો ઉપયોગ યુદ્ધના મેદાન તરીકે કરી રહ્યા છે. 

  પ્રોફેસર શર્મા કહે છે, "આ સાચું હોય કે ન હોય, ધારણાઓ દેશની જાહેર છબીને આકાર આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ અમારા માટે બિલકુલ આવકાર્ય નથી."

જોકે, તેમણે કહ્યું કે મુત્તાકીની મુલાકાત નિઃશંકપણે સંબંધોને આગળ વધારવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હશે.