મહારાષ્ટ્રમાં છેલ્લા ઘણા સમયથી વિલંબિત સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ અને કડક આદેશ આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ચૂંટણી પંચને ૩૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ સુધીમાં રાજ્યની તમામ સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ યોજવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.

કોર્ટે ૬ મેના અગાઉના આદેશનું પાલન ન કરવા બદલ ચૂંટણી પંચની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી, જેમાં તેને ૬ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચૂંટણીઓની સૂચના આપવા જણાવ્યું હતું.

વિલંબ પાછળના કારણો અને લોકશાહી શૂન્યતા
મહારાષ્ટ્રમાં ચૂંટણીઓ યોજવામાં સતત વિલંબ મુખ્યત્વે OBC અનામતના મુદ્દા, ન્યાયિક વિલંબ અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિના અભાવને કારણે થયો છે.

* વહીવટકર્તાઓનું શાસન: આજે રાજ્યમાં ૨૯ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, ૨૪૮ મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલો, ૩૨ જિલ્લા પરિષદોમાંથી ૩૨ અને ૩૫૧ પંચાયત સમિતિઓમાંથી ૩૩૬ વહીવટકર્તાઓ (Administrators) દ્વારા સંચાલિત છે.

* BMCની સ્થિતિ: ભારતની સૌથી મોટી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, બૃહન્મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (BMC), જેનું વાર્ષિક બજેટ ₹૭૪,૦૦૦ કરોડથી વધુ છે, તે માર્ચ ૨૦૨૨ થી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ વિના કાર્યરત છે.

OBC અનામતનો પેચીદો મુદ્દો
વિલંબનું મુખ્ય કેન્દ્ર OBC (અન્ય પછાત વર્ગો) અનામતનો મુદ્દો છે.

* ત્રણ-સ્તરીય કસોટી: માર્ચ ૨૦૨૧ માં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં OBC અનામત પૂરી પાડવા માટે ત્રણ-સ્તરીય કસોટી નક્કી કરી હતી.

* બાંઠિયા કમિશન: મહારાષ્ટ્ર આ કસોટી પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ રહેતા, માર્ચ ૨૦૨૨ માં બાંઠિયા કમિશનની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેનો અહેવાલ હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પડકાર હેઠળ છે.

* કોર્ટનો વિરોધાભાસી આદેશ: ૬ મેના રોજ કોર્ટે ૨૦૨૨ના બાંઠિયા કમિશનના અહેવાલ પહેલા અસ્તિત્વમાં રહેલા OBC અનામત સાથે ચૂંટણીઓ યોજવાનો નિર્દેશ આપ્યો, જોકે અગાઉ તેણે OBC ક્વોટા વિના ચૂંટણીઓ કરાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ વિસંગતતાને કારણે ૧૦૬ નગરપાલિકાઓમાં OBC અનામત વિના ચૂંટણીઓ થઈ ચૂકી છે.

ચૂંટણી પંચના વિલંબના કારણો
સુપ્રીમ કોર્ટના કડક આદેશો છતાં, રાજ્ય ચૂંટણી પંચે ચૂંટણીઓ ન યોજવા માટે નીચેના કારણો આપ્યા છે:

1. અપૂરતા EVM મશીનો

2. શાળા શિક્ષણ બોર્ડની પરીક્ષા

3. અધિકારીઓની અપૂરતી સંખ્યા

વિકાસ અને લોકશાહી પર અસર
સ્થાનિક સંસ્થાઓના વહીવટકર્તાઓ દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવતા લોકશાહી નુકસાનને કારણે શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં વિકાસના એન્જિનને ફટકો પડ્યો છે. અમલદારશાહી "નિર્ણયો" લેવાને બદલે તેમને "અમલ" કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે, જેનાથી મોટા નીતિગત મુદ્દાઓ પેન્ડિંગ રહે છે અને રાજકીય જવાબદારીનો અભાવ વર્તાય છે.

બંધારણના ૭૩મા અને ૭૪મા સુધારાના આદેશોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે, કારણ કે મજબૂત સ્વ-શાસન વ્યવસ્થા એ કાયદાનો એક ભાગ છે.