નવી દિલ્હી: વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના ભાવ આશ્ચર્યજનક રીતે વધીને લગભગ ₹1.25 લાખ પ્રતિ 10 ગ્રામ સુધી પહોંચી ગયા છે, ત્યારે આ ઉછાળા પાછળનું મુખ્ય કારણ માત્ર વ્યક્તિગત ખરીદી નહીં, પરંતુ વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા સોનાનો આક્રમક સંગ્રહ છે. ચીન, રશિયા, તુર્કી અને ભારત જેવા મુખ્ય દેશો સતત તેમના સોનાના ભંડારમાં વધારો કરી રહ્યા છે.

ચીન શા માટે સોનું ખરીદી રહ્યું છે?
ચીનની સેન્ટ્રલ બેંક, પીપલ્સ બેંક ઓફ ચાઇના (PBOC), સોનું ખરીદવામાં વિશ્વમાં મોખરે છે. જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર 2025 વચ્ચે ચીને આશરે 39.2 ટન સોનું ખરીદ્યું છે, જે તેનો કુલ ભંડાર 2,298.5 ટન સુધી લઈ ગયો છે. ચીનની આ ખરીદી પાછળના મુખ્ય કારણો આ મુજબ છે:

1. ડોલરના વર્ચસ્વનો અંત: ચીન યુએસ ડોલર પરની તેની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. ડોલરનું મૂલ્ય અમેરિકન અર્થતંત્ર પર નિર્ભર છે, જ્યારે સોનું કોઈપણ દેશના ચલણ પર નિર્ભર ન હોવાથી તેને સુરક્ષિત રોકાણ (Safe Haven) માનવામાં આવે છે.

2. વધતો વૈશ્વિક તણાવ: રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ જેવી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ અને તણાવને કારણે ચીન જે તે સંપત્તિમાં રોકાણ કરવા માંગે છે જે કોઈપણ સમયે સરળતાથી જપ્ત ન કરી શકાય. રશિયાના વિદેશી અનામતને ફ્રીઝ કરવાના બનાવોએ ઘણા દેશોને સાવધ કર્યા છે.

3. ફુગાવા સામે ઢાલ: સોનું ફુગાવા સામે એક મજબૂત આર્થિક ઢાલ તરીકે કામ કરે છે, જે નાણાકીય શક્તિના ઘટાડાને અટકાવે છે.

4. વૈશ્વિક ચલણની મજબૂતી: સોનાનો મોટો ભંડાર ચીનને વૈશ્વિક સ્તરે તેના ચલણ યુઆનની મજબૂતાઈ અને સ્વીકૃતિ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.

વર્ષ    ચીનનો કુલ સોનાનો ભંડાર (ટન)

2023    1,934

2024    2,280

2025 (સપ્ટેમ્બર સુધી)    2,298.50
 
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પણ રેસમાં
ચીન એકલું નથી; ભારતની રિઝર્વ બેંક (RBI) પણ છેલ્લા એક દાયકામાં તેના સોનાના ભંડારમાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહી છે. 8 ઑક્ટોબર, 2025 સુધીમાં, ભારતમાં કુલ 880 ટન સોનું છે.

• વૃદ્ધિ: 2015 માં, ભારતનો સોનાનો ભંડાર 557.7 ટન હતો, જે 2025 સુધીમાં આશરે 58 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.

• અનામત હિસ્સો: ભારતના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતમાં સોનાનો હિસ્સો 11.7 ટકા છે.

• સંગ્રહ: ભારતના કુલ સોનામાંથી આશરે 512 ટન સોનું નાગપુર અને મુંબઈની તિજોરીઓમાં રાખવામાં આવ્યું છે, જ્યારે બાકીનું સોનું બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ જેવી વિદેશી બેંકોમાં સંગ્રહિત છે.

વિશ્વભરની કેન્દ્રીય બેંકો 2022 થી વાર્ષિક 1,000 ટનથી વધુ સોનું ખરીદી રહી છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વધતી અનિશ્ચિતતા અને ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાના કારણે સોનું ફરી એકવાર આર્થિક સુરક્ષાનું સૌથી મોટું સાધન બની ગયું છે.