નવી દિલ્‍હી તા.૯: કુદરત સાથે છેડછાડની અસરો દેખાઈ રહી છે. તે વિશ્વના દરેક દેશ અને પ્રદેશને અસર કરી રહી છે. હવે આપણા પોતાના દેશ પર નજર નાખો. આ વર્ષે ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન દેશના ઉત્તર ભાગના ઘણા ભાગોમાં સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ વરસાદ પડ્‍યો. જ્‍યારે પૂર્વીય ભારત ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન વરસાદ માટે તરસતો રહ્યો જો કે જતા જતા  ચોમાસાએ ત્‍યાં પણ વિનાશ વેર્યો. ચોમાસાની ઋતુના અંતિમ દિવસોમાં બિહાર અને પﾍમિ બંગાળમાં ભારે વરસાદ પડ્‍યો. હવામાનમાં આ ફેરફાર આકસ્‍મિક રીતે નથી થઈ રહ્યો. ઊંડા કારણો બહાર આવી રહ્યા છે. દરમિયાન એક વધુ ચિતાજનક અભ્‍યાસ બહાર આવ્‍યો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે સમગ્ર ભારતમાં સૂર્યનું તેજ ચમક ઓછી થઈ રહ્યું છે. એક રીતે સૂર્ય ભારત પર કોપાયમાન થઈ રહ્યો છે. સમગ્ર પ્રદેશમાં સૂર્યપ્રકાશના કલાકોની સંખ્‍યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. આ ચિતાજનક ભયએ વૈજ્ઞાનિકોને ચિતામાં મૂકી દીધા છે.

આ વર્ષે લાંબા સમય સુધી ચોમાસા અને સતત વાદળછાયા વાતાવરણને કારણે એવું લાગ્‍યું કે જાણે સૂર્ય ગાયબ થઈ ગયો હોય. પરંતુ હવે, એક નવા વૈજ્ઞાનિક અભ્‍યાસે ડેટા સાથે આ ધારણાની પુષ્ટિ કરી છે. બનારસ હિન્‍દુ યુનિવર્સિટી (BHU), પુણે સ્‍થિત ભારતીય ઉષ્‍ણકટિબંધીય હવામાનશાષા(IITM) અને ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) જેવી સંસ્‍થાઓના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા સંયુક્‍ત અભ્‍યાસમાં જાણવા મળ્‍યું છે કે ભારતના મોટાભાગના ભાગોમાં છેલ્‍લા ત્રણ દાયકામાં સૂર્યપ્રકાશના કલાકોમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. આ મુખ્‍યત્‍વે ગાઢ વાદળો અને વધતા એરોસોલ પ્રદૂષણને કારણે છે.

ટાઇમ્‍સ ઓફ ઇન્‍ડિયાના અહેવાલ મુજબ, આ સંશોધન આ મહિને નેચર સાયન્‍ટિફિક રિપોર્ટ્‍સ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયું હતું. આ અભ્‍યાસમાં ૧૯૮૮ થી ૨૦૧૮ સુધીના નવ પ્રદેશોના ૨૦ હવામાન મથકોમાંથી સૂર્યપ્રકાશના કલાકોના ડેટાનું વિશ્‍લેષણ કરવામાં આવ્‍યું હતું. સૂર્યપ્રકાશના કલાકો એ સમયગાળા છે જ્‍યારે સૂર્યના કિરણો રેકોર્ડ કરવા માટે પૂરતા મજબૂત હોય છે. તારણો અનુસાર, ઉત્તરપૂર્વ ભારત સિવાય, જ્‍યાં મોસમી સુસંગતતા ઓછી હતી, તે સિવાય તમામ પ્રદેશોમાં વાર્ષિક સૂર્યપ્રકાશના કલાકોમાં ઘટાડો થયો છે.

BHU વૈજ્ઞાનિક મનોજ કે. શ્રીવાસ્‍તવના જણાવ્‍યા અનુસાર, પﾍમિ કિનારે સૂર્યપ્રકાશના કલાકોમાં સરેરાશ ૮.૬ કલાકનો ઘટાડો થયો છે, જ્‍યારે ઉત્તર ભારતીય મેદાનોમાં દર વર્ષે ૧૩.૧ કલાકનો સૌથી તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. પૂર્વ કિનારા અને ડેક્કન પ્‍લેટુમાં પણ દર વર્ષે અનુક્રમે ૪.૯ અને ૩.૧ કલાકનો ઘટાડો થયો હતો. મધ્‍ય અંતરિયાળ પ્રદેશમાં પણ દર વર્ષે આશરે ૪.૭ કલાકનો ઘટાડો થયો હતો. અભ્‍યાસ મુજબ, ઓક્‍ટોબરથી મેના શુષ્‍ક મહિના દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશમાં થોડો વધારો થયો હતો, પરંતુ જૂનથી સપ્‍ટેમ્‍બર સુધી ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન આ ઘટાડો તીવ્ર હતો. વૈજ્ઞાનિકોએ આ લાંબા ગાળાના સૌર ઝાંખપને ઉચ્‍ચ એરોસોલ સાંદ્રતા સાથે જોડ્‍યું છે - ઔદ્યોગિક ઉત્‍સર્જન, બાયોમાસ બર્નિગ અને વાહનોના પ્રદૂષણથી મુક્‍ત થતા નાના કણો.

એક વૈજ્ઞાનિકે જણાવ્‍યું હતું કે આ એરોસોલ ઘનીકરણ કેન્‍દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે, નાના વાદળ કણો બનાવે છે જે લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને આકાશને સતત અસ્‍પષ્ટ કરે છે. આ વર્ષના ચોમાસાએ ભારતના મોટાભાગના ભાગોમાં, ખાસ કરીને પﾍમિ કિનારા, મધ્‍ય ભારત અને ડેક્કન પ્‍લેટુમાં સતત વાદળછાયું વાતાવરણ લાવ્‍યું. વરસાદ વગરના દિવસોમાં પણ વાદળછાયું વાતાવરણ સામાન્‍ય હતું. જોકે અભ્‍યાસ ૨૦૧૮ ને આવરી લે છે, આ વલણો આજે પણ સુસંગત છે - પવન, ભેજ અને વાદળોની પેટર્ન પહેલા કરતાં વધુ મજબૂત બની છે. શ્રીવાસ્‍તવે વધુમાં સમજાવ્‍યું કે ઉચ્‍ચ એરોસોલ ગણતરી વાતાવરણમાં વાદળો રહેવાનો સમય વધારે છે, જેના કારણે સૂર્યપ્રકાશ જમીન સુધી પહોંચવામાં ઘટાડો થાય છે.

ભારતમાં એરોસોલ પ્રદૂષણ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા બમણું છે, જે દક્ષિણ એશિયામાં બ્રાઉન ક્‍લાઉડૅ તરીકે ઓળખાય છે. આ માત્ર સ્‍થાનિક હવામાનને અસર કરતું નથી પણ હિમાલયના હિમનદીઓના પીગળવા અને પ્રાદેશિક વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફારમાં પણ ફાળો આપે છે. આ ઘટાડાના ગંભીર પરિણામો છે. ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા સૌર બજારોમાંનું એક છે, જેનો ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ નવીનીકરણીય ઉર્જાનો લક્ષ્યાંક છે. જોકે, સૂર્યપ્રકાશમાં ઘટાડો સૌર પેનલ્‍સની કાર્યક્ષમતાને અસર કરી રહ્યો છે. નિષ્‍ણાતોનો અંદાજ છે કે સૂર્યપ્રકાશના કલાકોમાં ૧૦% ઘટાડો સૌર ઉત્‍પાદનમાં ૫-૭% ઘટાડો તરફ દોરી શકે છે, જે લાંબા ગાળાની યોજનાઓને વિક્ષેપિત કરી શકે છે.

સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ પાક ચક્રને વિક્ષેપિત કરી રહ્યો છે, ખાસ કરીને ચોખા અને ઘઉં જેવા પાક માટે, જ્‍યાં પ્રકાશસંશ્‍લેષણને અસર થાય છે. આ આબોહવા મોડેલિગમાં પણ પડકાર ઉભો કરે છે, કારણ કે સચોટ આગાહી માટે સૂર્યપ્રકાશ ડેટા મહત્‍વપૂર્ણ છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એરોસોલ મોનિટરિગને મજબૂત બનાવવા, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ નીતિઓને કડક બનાવવા અને હાઇબ્રિડ મોડેલો પર આધારિત સૌર માળખાગત સુવિધાઓ બનાવવાની ભલામણ કરી છે. IITM ના એક અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણ એરોસોલમાં વધારો કરી રહ્યા છે, પરંતુ ગ્રીન એનર્જી અને વનીકરણ આનો સામનો કરી શકે છે.

૨૦૨૫ ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન દિલ્‍હીનો હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક ૩૦૦ ને વટાવી ગયો, જે વાદળોના જાડા થવામાં ફાળો આપે છે. આ અભ્‍યાસ આબોહવા પરિવર્તન વિશે ચેતવણી છે. ભારત સરકારનો આબોહવા સંશોધન એજન્‍ડા ૨૦૩૦ આવા વલણો પર ભાર મૂકે છે, પરંતુ અમલીકરણની ગતિ ચિતાજનક છે. ખેડૂતો અને સૌર કંપનીઓ પહેલેથી જ પીડાઈ રહી છે.