નવી દિલ્હી : એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે 2021 ના કાયદા અમલમાં આવ્યા પહેલા સરોગસી પ્રક્રિયા શરૂ કરનારા યુગલો વય મર્યાદાથી વધુ હોવા છતાં પણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકે છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આવા યુગલોના અધિકારો ત્યારે સ્થાપિત થયા હતા જ્યારે તેઓ તેમના ગર્ભને સ્થિર કરે છે. તેથી, આ કાયદો હવે તેમના અધિકારોને પ્રતિબંધિત કરી શકતો નથી.

સરોગસી (નિયમન) અધિનિયમ, 2021 અનુસાર, સ્ત્રીની ઉંમર 23 થી 50 વર્ષની વચ્ચે અને પુરુષની ઉંમર 26 થી 55 વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ. આ કાયદો 25 જાન્યુઆરી, 2022 ના રોજ અમલમાં આવ્યો હતો. જોકે, ઘણા યુગલોએ 2021 પહેલા જ આ પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી હતી. આવા કિસ્સાઓમાં, વિવાદ એ હતો કે નવો કાયદો પાછલી અસરથી લાગુ થશે કે નહીં.

ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરત્ના અને કે.વી. વિશ્વનાથનની બનેલી બે સભ્યોની બેન્ચ દ્વારા આ નિર્ણય આપવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે દંપતીએ તેમના ગર્ભ સ્થિર કર્યા પછી સરોગસીનો અધિકાર મેળવ્યો હતો. કાયદામાં પછીના ફેરફારો તેમના અધિકારોને અસર કરી શકતા નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે માતાપિતાનો અધિકાર પ્રજનન સ્વાયત્તતા અને મૂળભૂત વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલો છે. તેથી, સરકાર નક્કી કરી શકતી નથી કે કયા યુગલો માતાપિતા બનવા માટે લાયક છે અને કયા નથી. કોર્ટે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે પાછલી અસરથી કાયદાનો અમલ અન્યાયી રહેશે, કારણ કે તે એવા યુગલોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરશે જેમણે કાયદો અમલમાં આવે તે પહેલાં જ તમામ જરૂરી પગલાં પૂર્ણ કરી લીધા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે એકવાર દંપતીએ ગેમેટ્સ (શુક્રાણુ અને ઇંડા) કાઢી લીધા અને ભ્રૂણ બનાવ્યા અને સ્થિર કર્યા પછી, તેમણે સરોગસી તરફના તમામ જરૂરી પગલાં પૂર્ણ કરી લીધા હતા. ત્યારબાદ બાકી રહેલું એકમાત્ર પગલું એ છે કે ભ્રૂણને સરોગેટ માતાના ગર્ભાશયમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે, જેમાં દંપતીની કોઈ નવી ભૂમિકા નથી.

કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વધારાના સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ દલીલ કરી હતી કે વય મર્યાદા જરૂરી છે કારણ કે મોટી ઉંમરે માતાપિતા બનવાથી બાળકના ભવિષ્ય પર અસર પડી શકે છે. જોકે, કોર્ટે આ દલીલને ફગાવી દીધી હતી, એમ કહીને કે રાજ્ય નક્કી કરી શકતું નથી કે કયા માતાપિતા બાળકોને શ્રેષ્ઠ રીતે ઉછેર કરી શકશે. કોર્ટે ઉદાહરણ આપ્યું હતું કે કુદરતી રીતે બાળકો પેદા કરી શકે તેવા યુગલો માટે કોઈ વય મર્યાદા નથી, તો સરોગસીના કેસોમાં આ મર્યાદા શા માટે લાદવામાં આવી?

ન્યાયાધીશ નાગરત્નાએ જણાવ્યું હતું કે સરોગસી કાયદાનો હેતુ વ્યાપારી અથવા વાણિજ્યિક સરોગસીને રોકવાનો હતો, વાસ્તવિક અને જરૂરિયાતમંદ યુગલોને રોકવાનો નહીં. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આયુષ્ય વધવાના આ યુગમાં, યુગલોને ફક્ત ઉંમરના આધારે માતાપિતા બનતા અટકાવવા યોગ્ય નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્ણય ફક્ત એવા યુગલોને લાગુ પડશે જેમણે કાયદો અમલમાં આવે તે પહેલાં પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. આનો અર્થ એ નથી કે કોર્ટે સંસદ દ્વારા ઘડવામાં આવેલા કાયદાને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો છે. ન્યાયાધીશ વિશ્વનાથને કહ્યું, "અમે સંસદના શાણપણ પર પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા નથી; અમે ફક્ત એટલું જ કહી રહ્યા છીએ કે આ કાયદો પાછલી અસરથી લાગુ કરી શકાતો નથી."

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સમાન પરિસ્થિતિમાં અન્ય કોઈપણ યુગલ આ નિર્ણયના આધારે રાહત મેળવવા માટે તેમના પ્રાદેશિક હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કરી શકે છે. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ નિર્ણયનો લાભ ફક્ત તે લોકોને જ લાગુ પડશે જેમણે પહેલાથી જ ગર્ભ સ્થિર કરી દીધો હતો અને હવે તેમને સરોગેટ માતામાં ઇમ્પ્લાન્ટ કરવા માંગે છે.

સુનાવણી દરમિયાન, કોર્ટે ઘણા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. ન્યાયાધીશ નાગરત્ને પૂછ્યું કે જ્યારે સરોગેટ માતા દ્વારા બાળકનો ગર્ભ ધારણ કરવામાં આવે છે ત્યારે ઇચ્છિત માતાપિતા માટે આટલી કડક વય મર્યાદા કેમ છે. તેણીએ દલીલ કરી હતી કે જો દત્તક લેવા માટે કોઈ ઉચ્ચતમ વય મર્યાદા નથી, તો સરોગસી માટે એક શા માટે હોવી જોઈએ?

કેન્દ્રનો દલીલ હતો કે જૈવિક કારણોસર વય મર્યાદા લાદવામાં આવી હતી, જેથી ગેમેટ્સ (શુક્રાણુ અને ઇંડા) ની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત થાય. એએસજી ભાટીએ કહ્યું કે કેટલીકવાર યુગલો બહુવિધ ભ્રૂણને સ્થિર કરે છે પરંતુ તે બધાનો ઉપયોગ કરતા નથી. તેથી, એવું કહેવું ખોટું છે કે પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. જો કે, કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે એકવાર ભ્રૂણ તૈયાર અને સ્થિર થઈ જાય, પછી પ્રક્રિયા શરૂ થયેલી માનવામાં આવશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સરકાર બાળકના ઉછેરની ક્ષમતા અંગે નિર્ણય લઈ શકતી નથી. ન્યાયાધીશ નાગરત્નાએ જણાવ્યું હતું કે દંપતીની બાળકના ઉછેરની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવું અને પછી તેમની ઇચ્છાઓને નકારી કાઢવી યોગ્ય નથી.