રિયાધ : સાઉદી અરેબિયાએ તેના ૫૦ વર્ષ જૂના કફાલા (Kafala) પ્રણાલી ને સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત કરી દીધી છે. કફાલા એ શ્રમ પ્રાયોજક માળખું હતું, જે હેઠળ વિદેશી શ્રમિકોનું રહેઠાણ અને રોજગાર વ્યક્તિગત નોકરીદાતાઓ સાથે જોડાયેલું રહેતું હતું. ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, જૂન ૨૦૨૫ માં જાહેર કરાયેલા આ સુધારાથી આશરે ૧.૩ કરોડથી વધુ વિદેશી કામદારોને અસર થશે, જેઓ લાંબા સમયથી નોકરીની ગતિશીલતા પરના નિયંત્રણો અને મર્યાદિત શ્રમ અધિકારોનો સામનો કરી રહ્યા હતા.
કફાલા પ્રણાલી શું હતી?
અરબી ભાષામાં કફાલાનો અર્થ 'પ્રાયોજકતા' થાય છે. ૧૯૫૦ ના દાયકામાં ગલ્ફ દેશોમાં રજૂ કરાયેલી આ પ્રણાલી હેઠળ, શ્રમિકની કાયદેસરની સ્થિતિ તેના કાફીલ (kafeel - નોકરીદાતા) સાથે જોડાયેલી હતી. આનાથી નોકરીદાતાઓને શ્રમિકોની નોકરી બદલવાની, દેશ છોડવાની અથવા કાનૂની સહાય મેળવવાની ક્ષમતા પર નોંધપાત્ર નિયંત્રણ મળતું હતું. માનવાધિકાર સંગઠનો આ પ્રણાલીની સખત ટીકા કરતા હતા, જે તેને શોષણ, દુરુપયોગ અને બળજબરીપૂર્વક મજૂરી જેવી પરિસ્થિતિઓ તરફ દોરી જતી ગણાવતા હતા.
આ સિસ્ટમનો હેતુ વિઝા અને રહેઠાણ જેવી વહીવટી જવાબદારીઓ સ્થાનિક નોકરીદાતાઓને સોંપવાનો હતો, પરંતુ સમય જતાં તેનાથી શ્રમિકોની સ્વાયત્તતા અને સુરક્ષા મર્યાદિત થવા સાથે સત્તાનું ઊંડું અસંતુલન ઊભું થયું હતું. બાંધકામ, ઘરેલું કામ, હોસ્પિટાલિટી અને કૃષિ જેવા ક્ષેત્રોના લાખો વિદેશી શ્રમિકો આ નિયંત્રણોથી પ્રભાવિત હતા.
નવા સુધારાથી શું બદલાવ આવશે?
સાઉદી અરેબિયાનું નવું શ્રમ માળખું કફાલા પ્રણાલીને કરાર આધારિત રોજગાર મોડેલ (Contractual Employment Model) સાથે બદલે છે. સાઉદી પ્રેસ એજન્સી (SPA) અનુસાર, શ્રમિકો હવે તેમના વર્તમાન પ્રાયોજકની મંજૂરી વિના નોકરીદાતા બદલી શકશે, એક્ઝિટ વીઝા વગર દેશ છોડી શકશે, અને જૂની પ્રણાલી હેઠળ અનુપલબ્ધ કાનૂની સુરક્ષા મેળવી શકશે.
આ સુધારો દેશની વિઝન ૨૦૩૦ પહેલનો એક ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અર્થતંત્રનું આધુનિકીકરણ કરવાનો અને વિદેશી શ્રમિકોના કલ્યાણમાં વધારો કરવાનો છે. જોકે સત્તાવાળાઓ આ ફેરફારને મોટી પ્રગતિ તરીકે આવકારે છે, માનવાધિકાર જૂથો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે જમીની સ્તરે વાસ્તવિક સુધારા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સચોટ અમલીકરણ અને દેખરેખ નિર્ણાયક રહેશે.
સાઉદી અરેબિયામાં આશરે ૧૩.૪ મિલિયન વિદેશી શ્રમિકો છે, જે તેની વસ્તીના લગભગ ૪૨% છે. આ કામદારો મુખ્યત્વે બાંગ્લાદેશ અને ભારત સહિત દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાંથી આવે છે. કફાલાની નાબૂદીથી શોષણ ઘટવાની, કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ સુધરવાની અને શ્રમિકોને વધુ સ્વતંત્રતા અને ગૌરવ મળવાની અપેક્ષા છે. નિરીક્ષકો માને છે કે આ સુધારો ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં શ્રમ અધિકારોમાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન દર્શાવે છે.