શહડોલ : મધ્ય પ્રદેશના શહડોલ જિલ્લામાં આવેલું ખન્નાથ ગામ તેના અનોખા સામાજિક માળખા અને સદીઓ જૂની પરંપરાને કારણે રિશ્તાની ભૂલભૂલૈયા તરીકે ઓળખાય છે. આ ગામમાં રહેતા એક જ સમુદાયના લોકો એકબીજા સાથે ઓછામાં ઓછા ત્રણ પ્રકારના સંબંધોથી જોડાયેલા છે, જેના કારણે લગભગ આખું ગામ એક વિશાળ પરિવારમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે.
સદીઓ જૂની પરંપરા: ગામમાં જ લગ્ન
ખન્નાથ ગામમાં સેંકડો વર્ષોથી એક અનોખી પરંપરા ચાલી આવે છે: ગામના છોકરા-છોકરીઓના લગ્ન પોતાની જ બસ્તી કે ગામમાં કરવામાં આવે છે. ગ્રામજનોના કહેવા મુજબ, અત્યાર સુધીમાં ગામની અંદર જ ૫૦૦થી વધુ લગ્નો થઈ ચૂક્યા છે. જોકે હવે થોડા લગ્નો બહાર પણ થવા લાગ્યા છે, પરંતુ તેની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે.
 * સંબંધોનું જાળું: આ પરંપરાને કારણે અહીંનો દરેક વ્યક્તિ કોઈકને કોઈક રીતે બીજા સાથે નજીકના સંબંધમાં બંધાયેલો છે. વડીલોનું કહેવું છે કે આ પરંપરા લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂની છે.
 * નવીનતા અને આઝાદી: આ પરંપરા યુવાનોને તેમની પસંદગી મુજબ જીવનસાથી પસંદ કરવાની આઝાદી પણ આપે છે. દર વર્ષે અહીં ચારથી પાંચ લગ્નો થાય છે.
ખર્ચ ઓછો, સંબંધો મજબૂત
ખન્નાથ ગામના લગ્નની રીતભાત પણ અનોખી છે, જે આર્થિક રીતે સસ્તી અને સામાજિક રીતે મજબૂત છે:
 * પગપાળા જાન: લગ્ન નજીકના પડોશમાં જ થતા હોવાથી બારાત માત્ર એક મોહલ્લામાંથી બીજા મોહલ્લા સુધી પગપાળા જાય છે. આનાથી લાંબી મુસાફરીનો ખર્ચ કે મહેમાનોના રહેવાની ચિંતા રહેતી નથી.
 * દહેજ પ્રથા મુક્ત: આ ગામની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં દહેજ પ્રથા સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે. લગ્ન સંબંધો માત્ર ₹૫૧ના પ્રતીકાત્મક તિલકથી જ નક્કી કરવામાં આવે છે.
 * પારિવારિક સહયોગ: લગ્નની તૈયારીઓમાં ટૅન્ટ, જમવાનું અને અન્ય સહાયકો ગામમાંથી જ મળી રહે છે. પરિવારો એકબીજાને ભોજન કરાવે છે અને નૈગ આપે છે.
એકતાનું પ્રતીક અને છૂટાછેડા પર પ્રતિબંધ
ખન્નાથ ગ્રામ પંચાયત કુર્મી પટેલ સમુદાયની બહુલતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. ૪,૦૦૦થી વધુની વસ્તીમાં લગભગ ૬૦% પટેલ પરિવારો છે, જેના કારણે આ ગામ 'પટેલોનું ગામ' તરીકે પણ ઓળખાય છે. આસપાસના આઠ ગામોમાં પણ સંબંધોનું જાળું આ જ રીતે ફેલાયેલું છે.
જ્યારે પણ ગામમાં કોઈ કાર્યક્રમ કે ઉત્સવ હોય છે, ત્યારે આખો પરિવાર એકસાથે જમવા માટે ભેગો થાય છે. બનાવેલા પકવાન ટ્રેક્ટરની ટ્રોલીમાં ભરીને આખા મોહલ્લામાં પહોંચાડવામાં આવે છે. ગામના વડીલો ગર્વથી કહે છે કે, તેમની આ મજબૂત સામાજિક પરંપરાને કારણે આજ સુધી ગામમાં છૂટાછેડાનો એક પણ કેસ સામે આવ્યો નથી.