પુણે  : ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમના પિતામહ ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના છેલ્લા હયાત સહયોગીઓ પૈકીના એક, સુપ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિક પ્રોફેસર એકનાથ વસંત ચિટનીસનું પુણેમાં 100 વર્ષની વયે દુઃખદ અવસાન થયું છે. 21 ઓક્ટોબર, 2025 ના રોજ થયેલું તેમનું નિધન, ભારતીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ઇતિહાસમાં એક યુગનો અંત સૂચવે છે.

પ્રોફેસર ચિટનીસ, જેઓ લોકપ્રિય રીતે 'પૂફ ઈ.વી. ચિટનીસ' તરીકે ઓળખાતા હતા, તેઓ માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક જ નહીં, પરંતુ સંસ્થાના નિર્માતા અને એક તેજસ્વી માર્ગદર્શક પણ હતા.

ડૉ. કલામ સાથેનો અનમોલ સંબંધ
પ્રોફેસર ચિટનીસને તેમની માર્ગદર્શક ભૂમિકા માટે ખાસ યાદ કરવામાં આવશે. તેમણે જ તત્કાલીન યુવા વૈજ્ઞાનિક ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામને વ્યક્તિગત રીતે માર્ગદર્શન આપ્યું હતું અને તેમને સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ પ્રોજેક્ટ તેમજ અદ્યતન આંતરરાષ્ટ્રીય તાલીમ માટે નામાંકિત કર્યા હતા. પ્રો. ચિટનીસના માર્ગદર્શનથી તૈયાર થયેલા આ વૈજ્ઞાનિકે પાછળથી ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે દેશનું ગૌરવ વધાર્યું હતું.

નેશનલ સેન્ટર ફોર સાયન્સ કોમ્યુનિકેટર્સના જનરલ સેક્રેટરી સુહાસ નાઈક-સાતમએ જણાવ્યું કે, "પ્રોફેસર ઈ.વી. ચિટનીસ એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા વૈજ્ઞાનિક અને ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમના સાચા શિલ્પકારોમાંના એક હતા."

ISROના પાયામાં એમનું યોગદાન
પ્રોફેસર ચિટનીસે ભારતીય રાષ્ટ્રીય અવકાશ સંશોધન સમિતિ (INCOSPAR) ના શરૂઆતના વર્ષોમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જે પાછળથી ISRO માં પરિવર્તિત થઈ.

• તેમણે થુમ્બાને દેશના પ્રથમ રોકેટ પ્રક્ષેપણ સ્થળ તરીકે ઓળખવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી.

• 1963 માં ભારતના પ્રથમ સાઉન્ડિંગ રોકેટ, નાઇકી-અપાચેના પ્રક્ષેપણમાં તેમની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ હતી, જેણે ભારતની અવકાશ યાત્રાની શરૂઆત કરી.

અમદાવાદના સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર (SAC) ના ડિરેક્ટર તરીકે, તેમણે સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી અને રિમોટ સેન્સિંગમાં અગ્રણી પ્રયાસોનું નેતૃત્વ કર્યું, જેણે અવકાશ સંશોધનને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટેનું સાધન બનાવ્યું.

પદ્મ ભૂષણ (1985) થી સન્માનિત પ્રો. ચિટનીસનું યોગદાન માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિઓથી ઘણું આગળ છે; તે ભારતની વૈજ્ઞાનિક ઉત્ક્રાંતિનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ છે. તેમનું શતાબ્દી વર્ષ, જે 25 જુલાઈ 2025 ના રોજ આવ્યું હતું, તે તેમના જીવન કાર્યની ઉજવણી બની રહ્યું હતું.

તેમના પરિવારમાં તેમના પુત્ર ડૉ. ચેતન ચિટનીસ, પુત્રવધૂ અમિકા અને પૌત્રીઓ તારિણી અને ચાંદિની છે.