દુબઈ, તા. ૨૩ ઓક્ટોબર: સાઉદી અરેબિયાએ દાયકાઓ જૂની અને ટીકાકારો દ્વારા ‘આધુનિક ગુલામી’ સમાન ગણાતી વિવાદાસ્પદ કફાલા (Kafala) પ્રણાલી ને નાબૂદ કરી દીધી છે. જૂન ૨૦૨૫માં સૌપ્રથમ જાહેર કરાયેલો આ સુધારો હવે અમલમાં આવ્યો છે, જે કિંગડમમાં વિદેશી શ્રમિકોના કલ્યાણ અને શ્રમ અધિકારોને નોંધપાત્ર રીતે વધારશે.
કફાલા પ્રણાલી એટલે શું?
કફાલા પ્રણાલી એ એક કાનૂની માળખું હતું જેણે દાયકાઓ સુધી તમામ અરબ ગલ્ફ રાજ્યો (ઇરાક સિવાય) માં વિદેશી કામદારો અને તેમના નોકરીદાતાઓ વચ્ચેના સંબંધોને વ્યાખ્યાયિત કર્યા હતા. ૧૯૫૦ના દાયકામાં શરૂ કરાયેલી આ પ્રણાલીનો હેતુ આ તેલ-સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમાં સસ્તા અને પુષ્કળ શ્રમને આકર્ષવાનો હતો. 'કફાલા' શબ્દનો અરબીમાં અર્થ “સ્પોન્સરશિપ” થાય છે.
આ પ્રણાલી હેઠળ, રાજ્ય સ્થાનિક વ્યક્તિઓ અથવા કંપનીઓને વિદેશી શ્રમિકોને નોકરી આપવા માટે સ્પોન્સરશિપ પરમિટ આપતું હતું. સ્પોન્સર (કફીલ) કામદારોના પ્રવાસ ખર્ચ અને આવાસની વ્યવસ્થા કરતો હતો. જોકે, આ પ્રણાલીએ સ્પોન્સર અને કામદાર વચ્ચે શક્તિનું અસંતુલન ઊભું કર્યું, જેના કારણે શોષણ અને દુર્વ્યવહારની વ્યાપક ફરિયાદો ઊઠી હતી.
સાઉદીમાં કફાલાની સમસ્યાઓ
સાઉદી અરેબિયામાં, કફાલા હેઠળના કામદારોને યુનિયન બનાવવાની કે શ્રમ કાયદા હેઠળ લઘુત્તમ વેતન કે સુરક્ષા મેળવવાની છૂટ નહોતી. સૌથી ગંભીર સમસ્યાઓ આ મુજબ હતી:
 * નોકરી બદલવા પર પ્રતિબંધ: કામદારને ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ (ઘરેલું કામદારો માટે બે વર્ષ) સુધી નોકરી બદલવા કે છોડવા માટે સ્પોન્સરની લેખિત સંમતિ જરૂરી હતી.
 * દેશ છોડવા માટે સંમતિ: સામાન્ય સંજોગોમાં દેશ છોડવા માટે પણ સ્પોન્સરની સંમતિ જરૂરી હતી (એક્ઝિટ વીઝા).
 * પાસપોર્ટ જપ્તી: અનેક કિસ્સાઓમાં નોકરીદાતાઓ કરારની અવધિ દરમિયાન કામદારોના પાસપોર્ટ જપ્ત કરી લેતા હતા.
 * ખરાબ જીવનધોરણ: કામદારોને ભીડવાળા ડોર્મ્સ અથવા અસુરક્ષિત આવાસમાં રહેવું પડતું હતું.
 * કાનૂની રક્ષણનો અભાવ: કરારભંગ કે ગેરકાયદેસર વીઝા વેચાણના કિસ્સામાં પણ કામદાર પાસે કાનૂની ઉપાયો નહોતા.
આ પ્રણાલીની માનવાધિકાર સંગઠનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) દ્વારા પણ ભારે ટીકા કરવામાં આવી હતી.
સાઉદી અરેબિયામાં થયેલા ઐતિહાસિક ફેરફારો
સાઉદી અરેબિયાએ હવે કફાલા પ્રણાલીને કરાર આધારિત રોજગાર પ્રણાલી થી બદલી છે, જે કામદારોને વધુ સશક્ત બનાવશે. કતાર બાદ આ સુધારો લાવનાર સાઉદી બીજો મુખ્ય ગલ્ફ દેશ બન્યો છે.
મુખ્ય ફેરફારો:
૧. નોકરી બદલવાની સ્વતંત્રતા: વિદેશી કામદારોને હવે તેમના વર્તમાન નોકરીદાતાની મંજૂરી વિના નવા નોકરીદાતા સાથે જોડાવાની વધુ સ્વતંત્રતા મળશે.
૨. એક્ઝિટ વીઝા નાબૂદ: કર્મચારીઓ હવે એક્ઝિટ વીઝા કે સ્પોન્સરની સંમતિ વિના દેશ છોડી શકશે.
૩. કાનૂની સુરક્ષા: કામદારોને શ્રમ અદાલતો અને ફરિયાદ પદ્ધતિઓનો સુધારેલો ઉપયોગ મળશે. કરાર કાયદેસર રીતે લાગુ કરી શકાશે, જેનાથી કર્મચારીઓ અમલ કરતી અદાલતો દ્વારા સીધા તેમના અધિકારોનો દાવો કરી શકશે.
આ સુધારા દેશના અર્થતંત્રના આધુનિકીકરણના હેતુથી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાનની વિઝન ૨૦૩૦ પહેલનો એક ભાગ છે.
ભારતીય શ્રમિકોને મોટો લાભ
કફાલા પ્રણાલીની નાબૂદીથી સાઉદી અરેબિયામાં વસતા આશરે ૧.૩૪ કરોડ વિદેશી કામદારો ને ફાયદો થવાની અપેક્ષા છે. ભારતીય કામદારો સાઉદીની વિદેશી વસ્તીનો એક મોટો હિસ્સો છે.
 * ભારતીય વસ્તી: ૨૦૨૩ સુધીમાં, સાઉદી અરેબિયામાં કુલ ભારતીય કામદારોની સંખ્યા ૨૬.૫ લાખ હતી, જે ૨૦૨૨માં ૨૪ લાખથી વધી હતી. આમાંથી મોટા ભાગના બાંધકામ અને અન્ય મેન્યુઅલ શ્રમ ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત છે.
કફાલા નાબૂદ થવાથી ભારતીય કામદારોને બહેતર રહેવાની અને કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ મળશે. આ નિર્ણય સાઉદી અરેબિયાને વિદેશમાં કામ કરવા ઇચ્છતા ભારતીયો માટે વધુ આકર્ષક વિકલ્પ બનાવશે. આ સુધારો સાઉદી અરેબિયા અને વિદેશી કામદારો બંને પક્ષો માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે.