નવી દિલ્હી, તા. ૨૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ : ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ન્યાયાધીશો, વકીલો અને નાગરિકોને મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે ન્યાય પ્રદાન કરવા પાછળના માનવીય તત્વનું સ્થાન ક્યારેય લઈ શકે નહીં.
તેમણે શ્રીલંકાના બાર એસોસિયેશનના વાર્ષિક કાયદા સંમેલનમાં "કાયદાના વ્યવસાયની સહાયમાં ટેકનોલોજી – એક વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય" વિષય પર મુખ્ય સંબોધન કર્યું હતું. જસ્ટિસ કાંતે કહ્યું કે ટેક્નોલોજી માર્ગદર્શક બની શકે છે, પરંતુ ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીમાં માનવ જ શાસક અને અંતિમ નિર્ણાયક રહેવો જોઈએ.
AI ની મર્યાદાઓ અને માનવીય દેખરેખનું મહત્ત્વ
જસ્ટિસ કાંતે AI પર વધુ પડતા નિર્ભર રહેવા સામે ચેતવણી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "AI સાધનો અચૂક નથી. તે અચોક્કસતા, ભ્રમણા (Hallucinations) પેદા કરી શકે છે અથવા તેના તાલીમ ડેટાના અવ્યક્ત પક્ષપાત (Latent Biases) ને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે. માનવીય દેખરેખ અનિવાર્ય છે. વકીલ કે ન્યાયાધીશ હંમેશા અંતિમ નિર્ણાયક રહેવા જોઈએ, AI ના આઉટપુટને તપાસી અને માન્ય કરીને."
તેમણે ઉમેર્યું કે ટેક્નોલોજી શક્તિશાળી સાથી હોઈ શકે છે, પરંતુ ન્યાય હંમેશા 'સંપૂર્ણપણે માનવીય ઉપક્રમ' રહેશે. ન્યાયાધીશની વિવેકબુદ્ધિ, વકીલની દલીલ, વાદીનું ગૌરવ અને સહાનુભૂતિ - આ ન્યાયના જીવંત તત્ત્વો છે, જેની કોઈ મશીન નકલ કરી શકે નહીં.
ટેક્નોલોજીનું સાચું લક્ષ્ય
જસ્ટિસ કાંતે ટેક્નોલોજીને "ફોર્સ મલ્ટિપ્લાયર" તરીકે વર્ણવતા કહ્યું કે, તે કાયદાના વ્યવસાય અને ન્યાય પ્રશાસનને કોર્ટરૂમથી લઈને ક્લાસરૂમ સુધી બદલી નાખ્યો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કોઈપણ ટેક્નોલોજીકલ સુધારાની કસોટી એ છે કે તે નાગરિકોને કેટલી સમાવિષ્ટ રીતે સેવા આપે છે, માત્ર કેટલી કાર્યક્ષમતાથી ચાલે છે તે નહીં.
તેમણે કહ્યું, "જો ટેક્નોલોજી કોઈ ગ્રામજનને માઇલોની મુસાફરી કર્યા વિના અરજી દાખલ કરવા સક્ષમ બનાવે, જો તે ગરીબ વાદીને વિલંબ કર્યા વિના સાંભળવામાં આવે તેની ખાતરી આપે, જો તે કોર્ટને તેની દલીલો લોકો સમજે તેવી ભાષામાં સંચારિત કરવામાં મદદ કરે - તો તેણે ખરા અર્થમાં તેનો હેતુ પૂરો કર્યો છે."
પડકારો અને દક્ષિણ એશિયા માટે પ્રસ્તાવ
જસ્ટિસ કાંતે ડિજિટલ સાધનો અપનાવવાથી થતા ચાર મુખ્ય જોખમોની ચેતવણી આપી હતી:
૧. ડિજિટલ સાક્ષરતામાં અંતર (Digital Literacy Gaps): જે અસમાનતા વધારી શકે છે.
૨. ડેટા પ્રાઇવસી: જેમાં વકીલોએ ક્લાયન્ટની ગોપનીયતા જાળવવાની જરૂર છે.
૩. AI પક્ષપાત (Bias): તાલીમ ડેટામાંથી ઉદ્ભવતો પક્ષપાત.
૪. સંસ્થાકીય પરિવર્તનનો પ્રતિકાર.
તેમણે દક્ષિણ એશિયાના બાર એસોસિયેશનો અને ન્યાયતંત્રોને નૈતિક અને તકનીકી ધોરણો પર સહયોગ કરવા વિનંતી કરી. તેમણે ન્યાયાધીશો, પ્રેક્ટિશનરો, શિક્ષણવિદો અને ટેક્નોલોજિસ્ટ્સનું બનેલું "લીગલ ટેક કન્સોર્ટિયમ" બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જેથી શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને તાલીમ કાર્યક્રમોનું આદાનપ્રદાન થઈ શકે. તેમણે કહ્યું કે ભારતના ઇ-કોર્ટ્સ, લાઈવ-સ્ટ્રીમિંગ અને AI-સહાયિત ટ્રાન્સક્રિપ્શન ટૂલ્સનો અનુભવ શ્રીલંકા જેવા પાડોશી દેશો માટે મૂલ્યવાન સાબિત થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષમાં, જસ્ટિસ કાંતે કાયદાકીય સમુદાયને ટેક્નોલોજીનો પ્રતિકાર કરવાને બદલે તેને માર્ગદર્શન આપીને આકાર આપવા વિનંતી કરી, જેથી તે ન્યાયને મજબૂત કરે, તેનું સ્થાન ન લે.