નવી દિલ્હી : ભારતીય અર્થતંત્રનું એન્જિન ગણાતો સેવા ક્ષેત્ર (Service Sector), જે કુલ મૂલ્યવર્ધન (GVA) માં આશરે ૫૫ ટકાનો ફાળો આપે છે અને ૧૮૮ મિલિયન લોકોને રોજગારી આપે છે, તે હાલમાં એક વિચિત્ર *'વૃદ્ધિ-રોજગાર ડિસ્કનેક્ટ'*ની સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે.

નીતિ આયોગના બે તાજેતરના અહેવાલો દર્શાવે છે કે હેડલાઇન આંકડાઓ પાછળ એક દ્વૈતવાદની વાર્તા છુપાયેલી છે, જેને *'રોજગાર-સઘન માળખાકીય પરિવર્તન'*ની જરૂર છે.

આંકડાઓમાં છુપાયેલી વિરોધાભાસી વાસ્તવિકતા: છેલ્લા છ વર્ષોમાં સેવા ક્ષેત્રના આંકડાઓ વિરોધાભાસી ચિત્ર રજૂ કરે છે:

નોકરીઓમાં વધારો: આ ક્ષેત્રે બાંધકામની સાથે ભારતના મુખ્ય શ્રમ શોષક તરીકે ઉભરીને, છેલ્લા છ વર્ષોમાં લગભગ ૪ કરોડ નવી નોકરીઓ ઉમેરી છે.
કોવિડ પછીની સ્થિતિસ્થાપકતા: વૃદ્ધિ કેવી રીતે નોકરીઓમાં પરિણમે છે તેનું માપ દર્શાવતી રોજગાર સ્થિતિસ્થાપકતા (Employment Elasticity) કોવિડ પછી ઝડપથી વધીને ૦.૬૩ થઈ ગઈ છે.
પરંતુ વિરોધાભાસ અહીં છે: સંપાદકીય ટિપ્પણી મુજબ, આ પુનરુત્થાન વાસ્તવિકતાઓને છુપાવે છે.

મોટાભાગની 'આધુનિક સેવાઓ' મૂડી-સઘન અને વૈશ્વિક સ્તરે વેપાર કરી શકાય તેવી બની ગઈ છે. આ સેવાઓ ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તેની સામે તેટલી પ્રમાણમાં ઓછી નોકરીઓનું સર્જન કરે છે.

આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે સેવા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિનો લાભ, ખાસ કરીને ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા સેગમેન્ટ્સમાં, તેની રોજગાર પેદા કરવાની ક્ષમતા સાથે મેળ ખાતો નથી.

આગળનો માર્ગ: સંતુલિત વિકાસની જરૂર: રિપોર્ટ્સમાં એક પ્રોત્સાહક સંકેત પણ જોવા મળ્યો છે:

'કેચ-અપ' સંકેતો: પાછળ રહેલા રાજ્યો હવે સેવાઓમાં ઝડપથી વિકાસ કરી રહ્યા હોવાના પ્રારંભિક સંકેતો છે, જોકે પ્રાદેશિક કન્વર્જન્સ હજી અધૂરું છે.

ભારતને એક એવા માળખાકીય પરિવર્તનની જરૂર છે જે સેવા ક્ષેત્રની ઉચ્ચ વૃદ્ધિને વધુ વ્યાપક અને રોજગાર-સઘન બનાવે, જેથી આ "વૃદ્ધિ-રોજગાર ડિસ્કનેક્ટ"ની સમસ્યાને દૂર કરી શકાય.