નવી દિલ્હી : ભારત સરકાર દ્વારા આ મહિને જાહેર પ્રતિભાવો મેળવવા માટે રજૂ કરાયેલા ડ્રાફ્ટ વિદ્યુત (સંશોધન) બિલ, ૨૦૨૫ માં વીજ વિતરણ ક્ષેત્રને સ્પર્ધા માટે ખુલ્લું મૂકવા, ક્રોસ-સબસિડી તબક્કાવાર રીતે દૂર કરવા અને નિયમનકારી જવાબદારીને મજબૂત કરવા માટે વ્યાપક સુધારાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ સુધારાઓનો ઉદ્દેશ ભારતીય વીજળી પ્રણાલીની કાર્યક્ષમતા અને નાણાકીય સ્થિરતામાં સુધારો કરવાનો છે.
સરકારી અધિકારીઓના મતે, એકવાર આ કાયદો પસાર થઈ અને લાગુ કરવામાં આવે, તો તે ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ૧૯૯૦ના અનબંડલિંગ અને ૨૦૦૩ના વીજળી અધિનિયમ પછીના ત્રીજી પેઢીના સુધારાની શરૂઆત કરી શકે છે, જેનાથી વીજળી એક જાહેર સેવાને બદલે ગ્રાહક-કેન્દ્રિત સેવામાં પરિવર્તિત થશે. આ સુધારો ૨૦૪૭ સુધીમાં ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાની મહત્વાકાંક્ષા હાંસલ કરવા માટે જરૂરી છે.
ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં સરકારે આવું જ એક બિલ રજૂ કર્યું હતું, પરંતુ તેને સંસદીય સ્થાયી સમિતિને મોકલવામાં આવ્યું હતું. જોકે, ઓક્ટોબર ૨૦૨૫માં રજૂ કરાયેલું આ નવું ડ્રાફ્ટ બિલ ૨૦૨૨ના સંસ્કરણના પાઠો અને રાજ્યોના પ્રતિભાવો પર આધારિત, વધુ વ્યાપક અને વિકસિત છે.
વીજ વિતરણમાં ઇજારો સમાપ્ત
આ બિલનો સૌથી મોટો પ્રસ્તાવિત સુધારો વીજ વિતરણમાં ઈજારો સમાપ્ત કરવાનો છે. આ બિલ સમાન વિસ્તારમાં વહેંચાયેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરીને બહુવિધ વિતરણ લાઇસન્સધારકો (ડિસ્કોમ) ને સંચાલન કરવાની મંજૂરી આપે છે, જેનાથી સ્પર્ધાત્મક રિટેલ વીજળી બજારનું નિર્માણ થશે.
આનો અર્થ એ છે કે ગ્રાહકો, સિદ્ધાંતમાં, સેવા ગુણવત્તા અને કિંમતના આધારે તેમના વીજળી સપ્લાયરને પસંદ કરી શકશે, જેમ તેઓ ટેલિકોમ ઓપરેટરની પસંદગી કરે છે. આ મોડેલ ડિસ્કોમને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો લક્ષ્ય રાખે છે, કારણ કે નબળું પ્રદર્શન કરનારા ગ્રાહકો ગુમાવવાનું જોખમ ઉઠાવશે.
જોકે, વીજળી બંધારણની સમવર્તી સૂચિ (Concurrent List) હેઠળ આવતી હોવાથી કેટલાક રાજ્યો આ પગલાનો વિરોધ કરી શકે છે. પરંતુ વીજળી મંત્રાલયે ૩૦ ઓક્ટોબરના રોજ સ્પષ્ટતા કરી કે આનાથી રાજ્ય-માલિકીના ડિસ્કોમ્સ સમાપ્ત થશે નહીં, પરંતુ તેઓ ખાનગી લાઇસન્સધારકોની સાથે નિયમનકારી, સમાન સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
ક્રોસ-સબસિડીની નાબૂદી
બિલ પાંચ વર્ષની અંદર ક્રોસ-સબસિડીને તબક્કાવાર રીતે નાબૂદ કરવા માટે આદેશ આપે છે, ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક અને પરિવહન ગ્રાહકો જેમ કે રેલવે અને મેટ્રો સિસ્ટમ્સ માટે.
બિલ પ્રસ્તાવ મૂકે છે કે ઉદ્યોગો પાસેથી ઊંચા ટેરિફ વસૂલીને ઘરો અને ખેડૂતોને સબસિડી આપવાને બદલે, રાજ્ય સરકારો લક્ષિત ગ્રાહક જૂથોને સીધી સબસિડી પ્રદાન કરશે. વીજળી મંત્રાલયે કહ્યું કે આનાથી ઉત્પાદન ઉદ્યોગોની સ્પર્ધાત્મકતા વધશે અને ખેડૂતો અને ગરીબો જેવા સંવેદનશીલ ગ્રાહકોને સુરક્ષિત રાખવામાં આવશે.
નિયમનકારોને સશક્તિકરણ
બિલમાં જણાવાયું છે કે રાજ્ય વીજળી નિયમનકારી કમિશનો (SERCs) વાર્ષિક પાવર ટેરિફ સુધારાઓની જાહેરાત કરવા માટે સમય મર્યાદાથી બંધાયેલા રહેશે. જો યુટિલિટીઝ સમયસર અરજી કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો નિયમનકારો વિલંબ ટાળવા માટે પોતાની પહેલ પર (suo motu) ટેરિફ નક્કી કરી શકશે.
આ ઉપરાંત, કેસના બેકલોગ ઘટાડવા માટે એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ ફોર ઈલેક્ટ્રિસિટી (APTEL) ને હાલના પાંચ સભ્યોથી વધારીને સાત સભ્યો સુધી કરવાની દરખાસ્ત છે. સાથે જ, કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સુધારાઓનું સંકલન કરવા માટે કેન્દ્રીય વીજ મંત્રીની અધ્યક્ષતામાં એક ઉચ્ચ-સ્તરીય “વીજળી પરિષદ” બનાવવાની દરખાસ્ત છે.
બિન-અશ્મિભૂત સ્રોતો અને સંગ્રહ પ્રણાલીને માન્યતા
પ્રથમ વખત, આ બિલ ઔપચારિક રીતે એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સને વીજળી મૂલ્ય શૃંખલાના ભાગ રૂપે માન્યતા આપે છે, જેનાથી તેમના નિયમન અને ગ્રીડમાં સંકલનને સક્ષમ બનાવશે. નિયમનકારોએ હવે માત્ર રિન્યુએબલ નહીં, પરંતુ બિન-અશ્મિભૂત (Non-Fossil) સ્રોતો માંથી વપરાશ ફરજિયાત બનાવવો પડશે. વીજ મંત્રાલયે ખાતરી આપી છે કે આ બિલ ખેડૂતો અને અન્ય પાત્ર ગ્રાહકો માટે સબસિડીવાળા ટેરિફને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રાખે છે.