નવી દિલ્હી. ભારત ૨૦૨૩-૨૪ નાણાકીય વર્ષમાં ૧.૦૭ લાખ મેટ્રિક ટન મધની નિકાસ કરીને વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો મધ નિકાસકાર દેશ બન્યો છે. સરકારે  આ માહિતી પૂરી પાડી હતી. ભારતમાંથી મધની નિકાસ સતત વધી રહી છે, અને ૨૦૨૦ માં, ભારત આ ક્ષેત્રમાં નવમા ક્રમે છે. કેન્દ્ર સરકારે વૈજ્ઞાનિક મધમાખી ઉછેર અને ગુણવત્તાયુક્ત મધ અને અન્ય મધમાખી ઉત્પાદનોના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન અને વિકાસ માટે રાષ્ટ્રીય મધમાખી ઉછેર અને મધ મિશન (NBHM) શરૂ કર્યું છે. સરકારી નિવેદન અનુસાર, રાષ્ટ્રીય મધમાખી બોર્ડ (NBB) દ્વારા અમલમાં મુકાયેલી આ યોજનાની જાહેરાત આત્મનિર્ભર ભારતના બેનર હેઠળ ત્રણ વર્ષ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧ થી ૨૦૨૨-૨૩) માટે કુલ ₹૫૦૦ કરોડના બજેટ ખર્ચ સાથે કરવામાં આવી હતી. હવે તેને વધુ ત્રણ વર્ષ (નાણાકીય વર્ષ 2023-24 થી 2025-26) માટે લંબાવવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્ર સરકારે મધ અને અન્ય મધમાખી ઉત્પાદનોના સ્ત્રોતની ઓનલાઈન નોંધણી અને ટ્રેસેબિલિટી માટે મધુક્રાંતિ પોર્ટલ શરૂ કર્યું છે. ભારતની વૈવિધ્યસભર કૃષિ-આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ મધમાખી ઉછેર, મધ ઉત્પાદન અને નિકાસ માટે અપાર સંભાવનાઓ પ્રદાન કરે છે.

ગ્રામીણ વિકાસ અને કૃષિ ટકાઉપણામાં તેના મહત્વને ઓળખીને, કેન્દ્રએ "મીઠી ક્રાંતિ" ના ભાગ રૂપે NBHM શરૂ કર્યું, જેનો હેતુ મધમાખી ઉછેરને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મહત્વાકાંક્ષી પહેલ છે જેનો હેતુ ગુણવત્તાયુક્ત મધના ઉત્પાદનને વેગ આપવા અને વૈજ્ઞાનિક અને સંગઠિત મધમાખી ઉછેર દ્વારા ખેડૂતોની આવક વધારવાનો છે.

મધમાખી ઉછેર એ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેડૂતો અને ભૂમિહીન મજૂરો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી કૃષિ આધારિત પ્રવૃત્તિ છે, અને તે સંકલિત ખેતી પ્રણાલીનો એક અભિન્ન ભાગ છે. તે પરાગનયનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જે પાકની ઉપજ અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરે છે, તેમજ મધ અને અન્ય ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા મધમાખી ઉત્પાદનો જેમ કે મીણ, મધમાખી પરાગ, પ્રોપોલિસ, રોયલ જેલી, મધમાખીનું ઝેર, વગેરેનું ઉત્પાદન કરે છે, જે બધા ગ્રામીણ સમુદાયો માટે આજીવિકાના મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. NBHM ત્રણ સૂક્ષ્મ-મિશન દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યું છે.

સૂક્ષ્મ-મિશન I વૈજ્ઞાનિક મધમાખી ઉછેર અપનાવીને પરાગનયન દ્વારા વિવિધ પાકોના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સૂક્ષ્મ-મિશન II મધમાખી ઉછેર/મધમાખીના છછુંદર ઉત્પાદનોના લણણી પછીના સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં સંગ્રહ, પ્રક્રિયા, સંગ્રહ, માર્કેટિંગ, મૂલ્યવર્ધન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રવૃત્તિઓ માટે જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે સૂક્ષ્મ-મિશન III વિવિધ ક્ષેત્રો માટે સંશોધન અને ટેકનોલોજી વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. -IANS