જમ્મુ: કાશ્મીરના 'કેસરના કટોરા' તરીકે વિશ્વ વિખ્યાત પંપોર વિસ્તારમાં આ વર્ષે કેસરના ઉત્પાદનમાં ૯૦ ટકાનો અભૂતપૂર્વ ઘટાડો નોંધાયો છે, જેનાથી હજારો ખેડૂત પરિવારો આર્થિક સંકટમાં મુકાયા છે. આ વિનાશક પરિસ્થિતિ માટે લાંબા ગાળાનો દુકાળ, સિંચાઈની સુવિધાનો સંપૂર્ણ અભાવ અને કેસરની ખેતીને પુનર્જીવિત કરવા માટે શરૂ કરાયેલ રૂપિયા ૪૦૦ કરોડના રાષ્ટ્રીય કેસર મિશનની ગંભીર નિષ્ફળતાને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. ચોંકાવનારી વાત એ છે કે, મિશન હેઠળ ખેડૂતોને અપાયેલા સિંચાઈના પાઇપ આજે પાણી પહોંચાડવાને બદલે ખેતરોની વાડ બનાવવાના કામમાં આવી રહ્યા છે. ખેડૂતોએ સરકાર પાસે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરી આ વિરાસતને બચાવવા માટે આજીજી કરી છે.

કાશ્મીરની ઓળખ અને વિશ્વના સૌથી મોંઘા મસાલા તરીકે પ્રખ્યાત કેસરનો પાક તેના મુખ્ય ગઢ પંપોરમાં ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. કેસર ઉત્પાદકોએ ચેતવણી ઉચ્ચારી છે કે આ વર્ષે ઉત્પાદનમાં લગભગ ૯૦ ટકા જેટલો જંગી ઘટાડો થયો છે. પંપોરના ખેડૂતોના મતે, આ સિઝનમાં ઉત્પાદન સામાન્ય સ્તરના માંડ ૧૦ થી ૧૫ ટકા જ રહ્યું છે, જેણે હજારો પરિવારોની આજીવિકા છીનવી લીધી છે.

પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં, ઉત્પાદકોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે જો સરકાર દ્વારા તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો સદીઓ જૂની આ વિરાસત અને કાશ્મીરની ઓળખ સમાન આ પાક કાયમ માટે લુપ્ત થઈ જશે.

ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો

જમ્મુ-કાશ્મીર કેસર ઉત્પાદક સંઘના અધ્યક્ષ અબ્દુલ મજીદ વાનીના જણાવ્યા અનુસાર, "આ વર્ષે કેસરના કંદ (ગાંઠો)માં યોગ્ય રીતે અંકુરણ જ થયું નથી." તેમણે ઉમેર્યું કે, "ઉત્પાદન માંડ ૧૫ ટકા છે. આ ગયા વર્ષના પાક કરતાં પણ અડધું છે, જે પોતે સામાન્ય પાકનો માત્ર ૩૦ ટકા જ હતો. દર વર્ષે ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે, અને એવું લાગે છે કે સરકાર આ ક્ષેત્રની સુરક્ષા પ્રત્યે ગંભીર નથી."

ખેડૂતો આ સંકટ માટે મુખ્યત્વે વારંવાર પડતા લાંબા ગાળાના દુકાળ, અસરકારક સિંચાઈ વ્યવસ્થાના અભાવ અને તાજેતરના વર્ષોમાં મળતા હલકી ગુણવત્તાવાળા કંદને જવાબદાર ઠેરવે છે.

રૂપિયા ૪૦૦ કરોડનું મિશન નિષ્ફળ

આ સંકટના મૂળમાં એક દાયકા કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં શરૂ કરાયેલ રાષ્ટ્રીય કેસર મિશન (એનએમએસ) ની સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા રહેલી છે. વર્ષ ૨૦૧૦-૧૧ માં, ભારત સરકારે પંપોર વિસ્તારમાં કેસરની ખેતીને પુનર્જીવિત કરવા માટે રૂપિયા ૪૦૦ કરોડ ની ભવ્ય યોજના શરૂ કરી હતી.

આ મિશન હેઠળ આધુનિક સિંચાઈ સુવિધાઓ, વધુ ઉપજ આપતા કંદ, ખેડૂતોને પ્રતિ કનાલ રૂપિયા ૨૫,૦૦૦ નું નાણાકીય પ્રોત્સાહન અને સબસિડી પર 'સ્પ્રિંકલર' (સિંચાઈ ફુવારા) આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.

સિંચાઈના પાઇપ બન્યા ખેતરની વાડ

જોકે, જમીની હકીકત વહીવટી ઉદાસીનતાની ચાડી ખાય છે. પંપોરના કેસર ઉત્પાદક વિસ્તારોની મુલાકાત લેતા એક ભયાનક ચિત્ર સામે આવે છે. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે વહેંચાયેલા સિંચાઈના પાઇપ નકામા પડ્યા છે અને અમુક ખેડૂતોએ તો તેને ખેતરની આસપાસ વાડ બનાવવા માટે વાપર્યા છે.

પંપોરના કોનીબલ ગામના ઉત્પાદક અબ્દુલ સમદના કહેવા મુજબ, "આ પાઇપ ખેતરો સુધી પાણી પહોંચાડવા માટે હતા, પરંતુ તે ક્યારેય તે કામમાં ન આવ્યા. બોરવેલ (ટ્યુબવેલ) ખોદવામાં આવ્યા, પરંતુ તે ક્યારેય ચાલુ જ ન થયા. આખરે, પાઇપોને સડવા દેવા કરતાં અમે તેનો વાડ તરીકે ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું."

મિશન હેઠળ પુલવામા અને બડગામ જિલ્લામાં ૨૫૩ બોરવેલ અને ૩,૭૦૦ થી વધુ સિંચાઈ ફુવારા સેટ લગાવવાના હતા. તેમાંથી ૧૨૮ બોરવેલ એકલા પુલવામા માટે મંજૂર થયા હતા. પરંતુ સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે તેમાંથી મોટાભાગના ક્યારેય ચાલુ જ ન થયા, જેના કારણે આ અમૂલ્ય પાક સંપૂર્ણપણે હવામાનના ભરોસે રહી ગયો.

ઘટતો વિસ્તાર અને આંકડાની માયાજાળ

સરકારી આંકડા પણ કેસરની ખેતીના ઘટાડાની સાક્ષી પૂરે છે. વર્ષ ૧૯૯૬-૯૭ માં ૫,૭૦૭ હેક્ટર જમીનમાં કેસરની ખેતી થતી હતી, જે ૨૦૧૯-૨૦ માં ઘટીને માત્ર ૨,૩૮૭ હેક્ટર રહી ગઈ છે - એટલે કે ૬૫ ટકા નો સીધો ઘટાડો.

ઉત્પાદનના આંકડા જોઈએ તો, ૨૦૨૧ માં ૧૭.૩૩ મેટ્રિક ટન, ૨૦૨૨ માં ૧૪.૮૭ મેટ્રિક ટન અને ૨૦૨૩ માં મામૂલી સુધારા સાથે ૧૪.૯૪ મેટ્રિક ટન રહ્યું.

જોકે, ખેડૂતો આ આંકડાઓને નકારે છે. તેમના મતે, ગયા વર્ષનું વાસ્તવિક ઉત્પાદન સરેરાશ પાકના માંડ ૨૦ ટકા હતું, અને આ વર્ષે તેઓ ૧૦-૧૫ ટકા અથવા તેનાથી પણ ઓછા ઉત્પાદનની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે.

વિરાસત બચાવવા અંતિમ હાકલ

પંપોરનું કેસર, જે તેના ઘેરા રંગ, અનોખી સુગંધ અને ઔષધીય ગુણો માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે, તે માત્ર એક પાક નથી, પરંતુ કાશ્મીરની સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને હજારો પરિવારોની આજીવિકાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

ખેડૂતોએ મુખ્યમંત્રી અને કૃષિ મંત્રીને અંગત રીતે આ મામલે હસ્તક્ષેપ કરવા અને કટોકટીના ધોરણે પગલાં લેવા અપીલ કરી છે. તેમની મુખ્ય માંગણીઓમાં તાત્કાલિક સિંચાઈ સુવિધાઓ ઉભી કરવી, કેસરના ખેતરોની નિયમિત દેખરેખ રાખવી, કંદની ગેરકાયદેસર નિકાસ અને વેચાણ અટકાવવું, અને નવેસરથી વાવેતર માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કંદ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

ઉત્પાદકોના એક જૂથે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, "કેસરનું પુનરુત્થાન માત્ર એક પાકને બચાવવા પૂરતું નથી; તે એક પરંપરા, એક સંસ્કૃતિ અને એક ઓળખને બચાવવા વિશે છે. જો તાત્કાલિક અને અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં પંપોરમાં કેસરનું અસ્તિત્વ નહીં રહે."