વી દિલ્‍હી તા.૫: દેશભરના રાજ્‍યોમાં મહિલાઓને સીધી રોકડ ટ્રાન્‍સફર એક નવી રાજકીય અને સામાજિક નીતિ બની ગઈ છે. ટાઇમ્‍સ ઓફ ઇન્‍ડિયામાં PRS લેજિસ્‍લેટિવ રિસર્ચ દ્વારા તાજેતરના એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ૧૨ રાજ્‍યો હવે આવી યોજનાઓ ચલાવી રહ્યા છે, જે ૨૦૨૨-૨૩માં ફક્‍ત બે હતી. અહેવાલ મુજબ, આ વર્ષે આ યોજનાઓ પર કુલ રૂા.૧.૬૮ લાખ કરોડ, અથવા દેશના કુલ ઘરેલુ ઉત્‍પાદન (GDP) ના આશરે ૦.૫% ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે. બે વર્ષ પહેલાં, આ આંકડો ૦.૨% કરતા ઓછો હતો.

કર્ણાટકની ગૃહ લક્ષ્મી યોજના, મધ્‍યપ્રદેશની લાડલી બહેન યોજના, મહારાષ્ટ્રની લાડકી બહેન યોજના અને બિહારની મુખ્‍યમંત્રી મહિલા રોજગાર યોજના જેવી યોજનાઓનો રાજકીય અને સામાજિક બંને સ્‍તરે નોંધપાત્ર પ્રભાવ પડ્‍યો છે. આ યોજનાઓ દ્વારા, રાજ્‍ય સરકારો મહિલાઓને સીધી નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી રહી છે, જેનાથી એક તરફ મહિલા મતદારોમાં સીધી ભાગીદારી વધી છે, તો બીજી તરફ, નાણાકીય બોજ પણ વધ્‍યો છે.

અહેવાલ મુજબ, આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્‍યાનમાં રાખીને આસામ અને પﾍમિ બંગાળે પણ તેમના બજેટમાં આ યોજનાઓ માટે ફાળવણીમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. આસામે ગયા નાણાકીય વર્ષના સુધારેલા અંદાજની તુલનામાં આ વર્ષે ૩૧% વધારો ફાળવ્‍યો છે. પﾍમિ બંગાળમાં, વધારો ૧૫% થયો છે. તેવી જ રીતે, ઝારખંડે ઓક્‍ટોબર ૨૦૨૪ માં તેની મુખ્‍યમંત્રી મૈયા સન્‍માન યોજના હેઠળ માસિક ચુકવણી રૂા.૧,૦૦૦ થી વધારીને રૂા.૨,૫૦૦ કરી.

રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ૧૨ રાજ્‍યોમાં લાગુ કરાયેલી આ બિનશરતી રોકડ ટ્રાન્‍સફર યોજનાઓએ અડધા રાજ્‍યોના મહેસૂલ સંતુલન પર ઊંડી અસર કરી છે. ઉદાહરણ તરીકે, કર્ણાટકનો મહેસૂલ સરપ્‍લસ ૦.૩% થી ઘટીને ૦.૬% ની ખાધ થઈ શકે છે. મધ્‍યપ્રદેશનો મહેસૂલ સરપ્‍લસ ૧.૧% થી ઘટીને ૦.૪% થઈ શકે છે.

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્‍ડિયા (RBI) એ પહેલાથી જ રાજ્‍યોને સબસિડી, લોન માફી અને રોકડ સહાય પર ખર્ચ વધારવા અંગે ચેતવણી આપી છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે જો આ યોજનાઓ પરના ખર્ચને મહેસૂલ સંતુલનથી અલગ કરવામાં આવે તો, રાજ્‍યોની નાણાકીય સ્‍થિતિમાં સુધારો થતો દેખાય છે... એટલે કે આ યોજનાઓની સીધી અસર નાણાકીય શિસ્‍ત પર પડી રહી છે.

આ યોજનાઓ રાજકીય રીતે ખૂબ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે. મહિલાઓને માસિક રોકડ સહાય રાજ્‍ય સરકારો માટે તાત્‍કાલિક જનસંપર્ક અને મતદાતા જોડાણનું સાધન બની ગઈ છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે ઘણી જગ્‍યાએ, મહિલા લાભાર્થીઓની સંખ્‍યા લાખો સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેના કારણે ચૂંટણી વ્‍યૂહરચના પર અસર પડી છે. જોકે, નાણાકીય દબાણને કારણે કેટલાક રાજ્‍યોને તેમના વચનો પાછા ખેંચવાની ફરજ પડી છે.

મહારાષ્ટ્રે એપ્રિલ ૨૦૨૪ માં તેની મુખ્‍યમંત્રી લડકી બહેન યોજના હેઠળની રકમ રૂા.૧,૫૦૦ થી ઘટાડીને રૂા.૫૦૦ કરી, ખાસ કરીને તે મહિલાઓ માટે જે પહેલાથી જ ખેડૂતોની રોકડ સહાય યોજના હેઠળ રૂા.૧,૦૦૦ મેળવતી હતી.

મહિલાઓને સીધી રોકડ પૂરી પાડવાનો આ વલણ ઓડિશામાં ખેડૂતો માટે રોકડ સહાય યોજનાથી પ્રેરિત હોવાનું કહેવાય છે. તેને પાછળથી મહિલા સશક્‍તિકરણ સાથે જોડવામાં આવ્‍યું અને હવે તે લગભગ તમામ રાજકીય પક્ષોની નીતિઓનો અભિન્ન ભાગ બની ગયું છે.

વિશ્‍લેષકો માને છે કે આગામી ચૂંટણીઓમાં મહિલાઓ માટે આવી રોકડ યોજનાઓ રાજ્‍યના ઢંઢેરોનો મુખ્‍ય ભાગ બનશે. જો કે, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું રાજ્‍યોના મર્યાદિત સંસાધનો આવી પહેલોને સમર્થન આપી શકે છે.(૩૮.૬)