નવી દિલ્‍હી તા.૭:  ભારત વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્‍યવસ્‍થા છે. જોકે, તેની એક પણ બેંક ટોચની ૧૦ માં શામેલ નથી. કદાચ આ સરકારને પરેશાન કરી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે તે હવે મેગા-બેંક બનાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે પોતાના ઇરાદા સ્‍પષ્ટ કર્યા છે. તેમણે જણાવ્‍યું છે કે ભારતને મોટી, વિશ્વ-સ્‍તરીય બેંકોની જરૂર છે. સરકાર આ દિશામાં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને બેંકો સાથે મળીને કામ કરી રહી છે. તેમણે નાણાકીય સંસ્‍થાઓને ઉદ્યોગોને ધિરાણનો પ્રવાહ વધારવા વિનંતી કરી. તેમણે વિશ્વાસ વ્‍યક્‍ત કર્યો કે GST દરમાં ઘટાડો માંગ અને એકંદર રોકાણને વેગ આપશે. નાણામંત્રીએ એમ પણ જણાવ્‍યું હતું કે સરકાર માળખાગત વિકાસ પર ભાર મૂકી રહી છે, જેના પરિણામે છેલ્‍લા દાયકામાં મૂડી ખર્ચમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. આર્થિક સ્‍વનિર્ભરતા પર ભાર મૂકતા, તેમણે કહ્યું કે આનો અર્થ એ છે કે દેશે પોતાની સમૃદ્ધિ ઉત્‍પન્ન કરવી જોઈએ. આમાં ખાદ્ય સુરક્ષા, ઉર્જા સુરક્ષા, સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્‍યમ કદના ઉદ્યોગો, કાપડ અને પર્યટન જેવા ક્ષેત્રોને પ્રોત્‍સાહન આપવાનો સમાવેશ થાય છે.

નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે ૧૨મી SBI બેંકિગ અને અર્થશાષા પરિષદ ૨૦૨૫માં બોલતા જણાવ્‍યું હતું કે દેશને મોટી અને વૈશ્વિક સ્‍તરની બેંકોની જરૂર છે. તેમણે જણાવ્‍યું હતું કે આ સંદર્ભમાં સરકાર, RBI અને બેંકો વચ્‍ચે ચર્ચા ચાલી રહી છે. સીતારમણે નાણાકીય સંસ્‍થાઓને ઉદ્યોગોને ધિરાણનો પ્રવાહ વધારવા અને વિસ્‍તૃત કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે વિશ્વાસ પણ વ્‍યક્‍ત કર્યો હતો કે GST દરમાં ઘટાડો માંગને વેગ આપશે અને પરિણામે, એકંદર રોકાણને વેગ આપશે. નાણામંત્રીએ સલાહ આપી હતી કે નાણાકીય સંસાધનોની પહોંચ મહત્‍વપૂર્ણ છે. એક વ્‍યવસ્‍થિત, પારદર્શક ધિરાણ પ્રક્રિયાની જરૂર છે.

નાણામંત્રીએ કહ્યું, દેશને ઘણી મોટી, વિશ્વ કક્ષાની બેંકોની જરૂર છે... સરકાર આ અંગે વિચાર કરી રહી છે, અને કામ શરૂ થઈ ગયું છે. અમે RBI અને બેંકો સાથે આ અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ. તેમણે એ પણ સ્‍પષ્ટ કર્યું કે સરકાર કોઈ પણ નિર્ણય લે તે પહેલાં ઘણું કામ કરવાનું બાકી છે. આમાં RBI પાસેથી મોટી બેંકો કેવી રીતે બનાવવાનો ઇરાદો ધરાવે છે તે અંગે સૂચનો મેળવવાનો સમાવેશ થાય છે.

સીતારમણે સમજાવ્‍યું કે આ ફક્‍ત હાલની બેંકોને મર્જ કરીને પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી. તેમણે કહ્યું, ૅહાલની બેંકો બનાવીને તે પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી... તે ફક્‍ત એકીકરણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી... તે એક રસ્‍તો હોઈ શકે છે, પરંતુ તમારે એક વાતાવરણ અને વાતાવરણની જરૂર છે જેમાં વધુ બેંકો કાર્ય કરી શકે અને વિકાસ કરી શકે. ભારતમાં આ વાતાવરણ ખરેખર સારી રીતે સ્‍થાપિત છે...

મોટી બેંકો બનાવવાના પ્રયાસોમાં સરકારે બે વાર બેંકોને એકીકૃત કરી છે. ઓગસ્‍ટ ૨૦૧૯ માં, સરકારે બેંકિગ ક્ષેત્રના સૌથી મોટા એકત્રીકરણમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના ચાર મોટા વિલીનીકરણની જાહેરાત કરી. આનાથી બેંકોની કુલ સંખ્‍યા ઘટીને ૧૨ થઈ ગઈ, જે ૨૦૧૭ માં ૨૭ હતી. ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૦ થી, યુનાઇટેડ બેંક ઓફ ઇન્‍ડિયા અને ઓરિએન્‍ટલ બેંક ઓફ કોમર્સનું પંજાબ નેશનલ બેંક સાથે વિલીનીકરણ થયું. તેવી જ રીતે, સિન્‍ડિકેટ બેંકનું કેનેરા બેંક સાથે વિલીનીકરણ થયું, અને અલ્‍હાબાદ બેંકનું ઇન્‍ડિયન બેંક સાથે વિલીનીકરણ થયું. આંધ્ર બેંક અને કોર્પોરેશન બેંકનું યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્‍ડિયા સાથે વિલીનીકરણ થયું.

અગાઉ, ૨૦૧૯ માં, દેના બેંક અને વિજયા બેંકનું બેંક ઓફ બરોડા સાથે વિલીનીકરણ થયું. તે પહેલાં, સરકારે લ્‍ગ્‍ત્‍ ની પાંચ સહયોગી બેંકો અને ભારતીય મહિલા બેંકનું સ્‍ટેટ બેંક ઓફ ઇન્‍ડિયા સાથે વિલીનીકરણ કર્યું. આ પગલું એપ્રિલ ૨૦૧૭ માં SBI ને વધુ વિસ્‍તૃત કરવાના હેતુથી લેવામાં આવ્‍યું હતું.

ખાનગીકરણ પ્રક્રિયાના ભાગ રૂપે, સરકારે જાન્‍યુઆરી ૨૦૧૯ માં IDBI બેંકમાં તેનો ૫૧% નિયંત્રણ હિસ્‍સો લાઇફ ઇન્‍શ્‍યોરન્‍સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્‍ડિયા (LIC) ને વેચી દીધો. ત્‍યારબાદ, સરકાર અને LIC એ IDBI બેંકમાં તેમના હિસ્‍સાના વ્‍યૂહાત્‍મક વેચાણની યોજનાની જાહેરાત કરી. IDBI માં હિસ્‍સો વેચવાની પ્રક્રિયા હાલમાં ચાલી રહી છે.

નાણામંત્રી સીતારમણે એમ પણ જણાવ્‍યું હતું કે સરકારનું પ્રાથમિક ધ્‍યાન માળખાગત વિકાસ પર છે. તેમણે નોંધ્‍યું હતું કે છેલ્‍લા દાયકામાં મૂડી ખર્ચમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. રાજકોષીય સમજદારીનો ઉલ્‍લેખ કરતા, તેમણે કહ્યું કે સરકાર સતત આત્‍મનિર્ભરતાના સિદ્ધાંતને અનુસરી રહી છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે રાજકોષીય શિસ્‍ત સાથે ક્‍યારેય સમાધાન ન થાય.

આ કાર્યક્રમમાં, SBI ના ચેરમેન સી.એસ. શેટ્ટીએ જણાવ્‍યું હતું કે ભારતની સૌથી મોટી બેંક ૨૦૩૦ સુધીમાં ટોચની ૧૦ વૈશ્વિક બેંકોમાં સામેલ થશે. તેમણે નોંધ્‍યું હતું કે SBI નું બજાર મૂડીકરણ ગુરુવારે શ્‍લ્‍઼૧૦૦ બિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે. બેંકિગ ક્ષેત્રમાં સુધારાનો ઉલ્‍લેખ કરતા, શેટ્ટીએ કહ્યું કે સરકારે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) મર્યાદા વર્તમાન ૨૦ ટકાથી વધારીને ૪૯ ટકા કરવા પર વિચાર કરવો જોઈએ.