નવી દિલ્હી : ભારતમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણના સ્તરને રોકવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) માં જાહેર આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. "ફિટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટ" ના વેલનેસ ચેમ્પિયન લ્યુક ક્રિસ્ટોફર કુટિન્હો દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીમાં બંધારણની કલમ 21 હેઠળ વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા અને ઘટાડવા માટે સરકારી અધિકારીઓને નિર્દેશ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

અરજદાર જણાવે છે કે દેશમાં વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર હવે જાહેર આરોગ્ય કટોકટી બની ગયું છે, જે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં નાગરિકોને ગંભીર અસર કરે છે. અરજદાર દલીલ કરે છે કે, સુસ્થાપિત નીતિ માળખા હોવા છતાં, ભારતના મોટા ભાગોમાં હવાની ગુણવત્તા સતત નબળી રહે છે, અને ઘણા કિસ્સાઓમાં, તે વધુ બગડી ગઈ છે.

શહેરો અને ગામડાઓમાં વાયુ પ્રદૂષણ ધોરણો કરતાં વધી જાય છે
આ અરજીમાં દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને બેંગલુરુ જેવા શહેરો દ્વારા કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા સૂચિત રાષ્ટ્રીય એમ્બિયન્ટ એર ગુણવત્તા ધોરણો 2009 નું પાલન ન કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ 2009 મુજબ, હવામાં PM 2.5 ની વાર્ષિક સરેરાશ મર્યાદા 40 અને PM 10 ની મહત્તમ સરેરાશ મર્યાદા 60 હોવી જોઈએ. જોકે, દિલ્હીમાં વાસ્તવિક વાર્ષિક સરેરાશ સ્તર 105 અને લખનૌમાં 90 હતું, જે આ ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. અરજદાર એ પણ નિર્દેશ કરે છે કે ભારતના ધોરણો આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોની તુલનામાં પહેલાથી જ ઢીલા છે, કારણ કે વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનના 2021 વાયુ ગુણવત્તા માર્ગદર્શિકામાં PM 2.5 માટે વાર્ષિક સરેરાશ મર્યાદા 5 અને PM 10 માટે મહત્તમ સરેરાશ મર્યાદા 15 હોવી જરૂરી છે.

દિલ્હી, કોલકાતા અને લખનૌ જેવા શહેરોમાં, સરેરાશ સ્તર માત્ર રાષ્ટ્રીય ધોરણો કરતાં ઘણું વધારે નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સંગઠન (NHC) દ્વારા ભલામણ કરાયેલ સલામત મર્યાદા કરતાં પણ વધુ છે, જેના કારણે લાખો લોકોને ગંભીર શ્વસન, રક્તવાહિની અને ન્યુરોલોજીકલ રોગોનું જોખમ રહેલું છે. વાયુ પ્રદૂષણને પ્રણાલીગત નિષ્ફળતા ગણાવતા, અરજદારે જણાવ્યું હતું કે ભારતની 1.4 અબજ વસ્તી દરરોજ ઝેરી હવા શ્વાસ લેવાની ફરજ પાડે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ગ્રામીણ વિસ્તારોને હવા ગુણવત્તા દેખરેખ કાર્યક્રમોમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, જે એક મૂળભૂત માળખાકીય નબળાઈ છે.

અરજીમાં માંગણીઓ
➤ વાયુ પ્રદૂષણને જાહેર આરોગ્ય કટોકટી જાહેર કરવી જોઈએ
➤ NCAP લક્ષ્યોને કાયદાકીય બળ આપવું જોઈએ.
➤ હવા ગુણવત્તા અને જાહેર આરોગ્ય પર રાષ્ટ્રીય કાર્ય દળ સ્થાપિત કરવું જોઈએ.
➤ કૃષિ અવશેષો બાળવા પર તાત્કાલિક અને સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવો જોઈએ.
➤ ઉચ્ચ સ્તરના નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડનું ઉત્સર્જન કરતા વાહનોને રસ્તાઓ પરથી દૂર કરવા જોઈએ.
➤ સ્ક્રેપેજ નીતિનો કડક અમલ થવો જોઈએ.

સરકારી નીતિઓ અને અમલીકરણની ટીકા
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2019 માં શરૂ કરાયેલ રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમ (NCAP) નો ઉદ્દેશ્ય 2024 સુધીમાં વાયુ પ્રદૂષણમાં 20-30 ટકા ઘટાડો કરવાનો હતો, પરંતુ પાછળથી 2026 સુધીમાં આ લક્ષ્યાંક વધારીને 40 ટકા કરવામાં આવ્યો. જોકે, જુલાઈ 2025 સુધીના સત્તાવાર ડેટા દર્શાવે છે કે કાર્યક્રમમાં નિયુક્ત 130 શહેરોમાંથી માત્ર 25 શહેરોએ 2017 ના બેઝલાઇનથી PM10 માં 40 ટકા ઘટાડો હાંસલ કર્યો છે, જ્યારે બાકીના 25 શહેરોમાં પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ વધ્યું છે. અરજીમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે દિલ્હીમાં 2.2 મિલિયન શાળાના બાળકો પહેલાથી જ ફેફસાંને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી ચૂક્યા છે, જેની સરકાર અને તબીબી અભ્યાસો દ્વારા પુષ્ટિ મળી છે.

મોનિટરિંગ સિસ્ટમમાં ખામીઓ
અરજીકર્તા જણાવે છે કે ભારતમાં હવાની ગુણવત્તાની સાચી સ્થિતિ સમજવા માટે, ઓછામાં ઓછા 4,000 મોનિટરિંગ સ્ટેશનોની જરૂર છે, જેમાં 2,800 શહેરી વિસ્તારોમાં અને 1,200 ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં છે. જોકે, હાલના મોનિટરિંગ સ્ટેશનો મોટાભાગે શહેરી વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત છે, જેના કારણે ગ્રામીણ વિસ્તારો, ઔદ્યોગિક પટ્ટાઓ, અનૌપચારિક વસાહતો અને સંવેદનશીલ સમુદાયો વ્યવસ્થિત દેખરેખના અવકાશની બહાર રહે છે. પરિણામે, આ સમુદાયોના વાસ્તવિક સંપર્કના જોખમો સરકારી નીતિમાં અદ્રશ્ય રહે છે, ભલે તેઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત હોય.

અરજદારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCR) માં ભારત સ્ટેજ-6 વાહનોમાંથી નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન માન્ય મર્યાદા કરતા અનેક ગણું વધારે હતું. ત્રણ પૈડાવાળા વાહનો નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડની નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા 3.2 ગણું, કાર 2 ગણું, ટેક્સીઓ 5 ગણું અને બસો 14 ગણું ઉત્સર્જન કરી રહ્યા છે, છતાં આ ઉલ્લંઘનો સામે કોઈ નક્કર કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. 2019 માં પણ, વિશ્વના સૌથી પ્રદૂષિત શહેરોમાંના એક, દિલ્હીમાં વાયુ કાયદા હેઠળ એક પણ ફોજદારી કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો ન હતો.