વુહાન ડાયરી : લોકડાઉનની સચ્ચાઇ : એક લેખિકાનો સંઘર્ષ ને વિવાદોનો વંટોળ
‘વુહાન ડાયરી' એ માત્ર લોકડાઉનનો હિસાબ નથી, પરંતુ તે સત્તા સામે સત્ય બોલવાની કિંમત અને એક લેખકની નૈતિક હિંમતનો જીવંત પુરાવો છે. તે એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે જે આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ મહામારીમાં, સરકારી નિષ્ફળતાઓની સૌથી મોટી કિંમત સામાન્ય નાગરિકોએ ચૂકવવી પડે છે. ફેંગ ફેંગે આ પુસ્તક અને તેની તમામ રોયલ્ટી વુહાનના પીડિતોને સમર્પિત કરી છે, જે તેમની પ્રતિબદ્ધતાને સાબિત કરે છે.. તે એ પણ દર્શાવે છે કે સત્તા સામે સત્ય બોલવાની કિંમત કેટલી મોટી હોઈ શકે છે. આ ડાયરી ‘ગ્રાઉન્ડ ઝીરો' પર સામાન્ય નાગરિકોના સંઘર્ષ, હિંમત અને વેદનાની સાચી વાર્તા કહે છે અને તે આપણને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે એક મહામારીએ આખી દુનિયાને બદલી નાખી ‘વુહાન ડાયરી' એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે...'
નવી દિલ્હી : વર્ષ ૨૦૨૦ની શરૂઆતમાં જ્યારે દુનિયા કોરોના વાયરસના નામથી અજાણ હતી, ત્યારે ચીનનું વુહાન શહેર આ અદ્રશ્ય દુશ્મનનું ‘ગ્રાઉન્ડ ઝીરો' બની ચૂક્યું હતું. ૭૬ દિવસના અભૂતપૂર્વ લોકડાઉન હેઠળ આખું શહેર કેદ હતું. એ સમયે, વુહાનમાં રહેતી એક પ્રખ્યાત લેખિકા ફેંગ ફેંગ દરરોજ પોતાની ઓનલાઈન ડાયરી લખી રહી હતી. આ ડાયરી માત્ર એક વ્યક્તિગત અનુભવ નહોતી, તે ઇતિહાસનો એક જીવંત દસ્તાવેજ બની ગઈ, જેણે ચીન સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો.
આ ડાયરી, જે હવે ‘વુહાન ડાયરી : અ ક્વોરેન્ટીન્ડ સિટી' નામે પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થઈ છે, તે ભય, હતાશા, ગુસ્સો અને માનવતાની અકથ્ય વેદનાનો ચિતાર રજૂ કરે છે.
૧. પ્રસ્તાવના
વાયરસ એ માનવજાતનો સમાન દુશ્મન છે : આ વિભાગમાં, લેખિકા ફેંગ ફેંગ ડાયરી લખવા પાછળનો તેમનો હેતુ સ્પષ્ટ કરે છે.
જ્જ અણધારી શરૂઆત : લેખિકા જણાવે છે કે તેમણે જ્યારે ‘વીબો' (ચીની સોશિયલ મીડિયા) પર પહેલી એન્ટ્રી લખી, ત્યારે તેમને કલ્પના નહોતી કે તેને આટલી બધી પ્રસિદ્ધિ મળશે અથવા લાખો લોકો તેને વાંચવા માટે રાત્રે જાગતા રહેશે.
જ્જ સપના જેવી વાસ્તવિકતા : ૭૬ દિવસનું લોકડાઉન અને ત્યારપછીની ઘટનાઓ, પુસ્તકનું પ્રકાશિત થવું, આ બધું લેખિકાને એક સ્વપ્ન જેવું લાગે છે. તેઓ તેને ‘પડદા પાછળ ઈશ્વર દ્વારા ગોઠવાયેલી' ઘટના ગણાવે છે.
જ્જ વૈશ્વિક પાઠ : ફેંગ ફેંગ ભારપૂર્વક કહે છે કે આ વાયરસ માત્ર ચીનનો નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવતાનો દુશ્મન છે. આ મહામારીએ આપણને એક મોટો પાઠ શીખવ્યો છે : ‘આપણે હવે આપણી જાતને દુનિયાના કેન્દ્ર તરીકે ન જોઈ શકીએ.' તેમણે સ્વીકારવું પડશે કે આપણે કેટલા શક્તિશાળી હોવા છતાં, એક નાનકડો વાયરસ પણ આપણને નષ્ટ કરી શકે છે.
જ્જ આભાર અને સમર્પણ : લેખિકા આ લડાઈમાં મદદ કરનાર ડોકટરો, મિત્રો અને ખાસ કરીને સામાન્ય નાગરિકોનો આભાર માને છે. તેઓ આ પુસ્તક એવા લોકોને સમર્પિત કરે છે જેમણે વુહાનના સૌથી અંધકારમય સમયમાં પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો હતો, અને જાહેરાત કરે છે કે પુસ્તકની રોયલ્ટી પીડિતોની મદદ માટે વપરાશે.
૨. જાન્યુઆરી : ભય, અંધાધૂંધી અને લોકડાઉનની શરૂઆત
આ વિભાગ ૨૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૦ (ચાઇનીઝ નવા વર્ષનો પહેલો દિવસ) થી શરૂ થાય છે. તે લોકડાઉનની શરૂઆતના દિવસોનો ભયાવહ ચિતાર આપે છે.
જ્જ ૨૫ જાન્યુઆરી : લેખિકા પોતાના વીબો એકાઉન્ટ વિશે ચિંતિત છે, જે અગાઉ સરકારની ટીકા કરવા બદલ બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ વુહાનની સ્થિતિ વિશે લખવાનું શરૂ કરે છે, જે શહેરનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયું છે. તેમને એક મિત્ર તરફથી ‘વુહાન ડાયરી' શ્રેણી શરૂ કરવાનું સૂચન મળે છે.
જ્જ ૨૬ જાન્યુઆરી : લોકડાઉનનો બીજો દિવસ. લેખિકા જણાવે છે કે લોકો હજુ પણ ભય, ચિંતા અને મૂંઝવણના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. પરંતુ સારા સમાચાર એ છે કે રાજ્ય સ્થિતિને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે અને મદદ મોકલી રહ્યું છે, જેનાથી લોકોને થોડી શાંતિ મળી છે.
જ્જ ૩૦ જાન્યુઆરી : લેખિકા લોકડાઉનના નિર્ણયને ‘અભૂતપૂર્વ' ગણાવે છે. તેઓ સ્વીકારે છે કે લાખો લોકોના શહેરને બંધ કરવું એ એક મોટો અને મુશ્કેલ નિર્ણય હતો, પરંતુ વાયરસના ફેલાવાને રોકવા માટે તે જરૂરી હતો.
જ્જ અરાજકતા : ડાયરીમાં ઉલ્લેખ છે કે કેવી રીતે હોસ્પિટલોમાં અંધાધૂંધી ફેલાઈ ગઈ હતી. દર્દીઓને દાખલ થવા માટે એક હોસ્પિટલથી બીજી હોસ્પિટલ ભટકવું પડતું. લેખિકાએ પોતે જોયું કે કેવી રીતે ગરીબ દર્દીઓ મદદ માટે આમતેમ ભટકી રહ્યા હતા.
જ્જ સરકારની ટીકા : ફેંગ ફેંગ ૨૦૦૩ના સાર્સ વાયરસને યાદ કરે છે અને ગુસ્સો વ્યક્ત કરે છે કે સરકારે તેમાંથી કોઈ બોધપાઠ લીધો નથી. તેઓ લખે છે કે ‘રાજકીય શુદ્ધતા' (પોલિટિકલ કરેક્ટનેસ) ના નામે અધિકારીઓએ બેજવાબદાર નિર્ણયો લીધા અને લોકોના જીવ જોખમમાં મૂક્યા.
૩. માર્ચ અને એપ્રિલ : ૭૬ દિવસ પછી
આપેલા અંશોમાં ‘માર્ચ' મહિનાની એન્ટ્રી નથી, પરંતુ ‘આઇવી' તરીકે ચિﾎતિ થયેલો એક વિભાગ છે જે ૭૬ દિવસના લોકડાઉન પછીની સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે.
જ્જ લોકડાઉનનો અંત : લેખિકા ૮ એપ્રિલના રોજ લોકડાઉન ખુલવાના દિવસનું વર્ણન કરે છે. ૭૬ દિવસની કેદ પછી, શહેરના લોકોની આંખોમાં આંસુ હતા.
જ્જ વૈશ્વિક ફેલાવો : આ વિભાગમાં, લેખિકા ચિંતા વ્યક્ત કરે છે કે જ્યારે વુહાન ખુલી રહ્યું હતું, ત્યારે વાયરસ યુરોપ અને અમેરિકામાં ફેલાઈ ચૂક્યો હતો.
જ્જ પﾍમિી દેશોની ભૂલ : લેખિકા પﾍમિી દેશોની ટીકા કરે છે કે તેઓએ ચીનના અનુભવમાંથી શીખવાને બદલે તેની મજાક ઉડાવી. તેઓ માને છે કે આનાથી પરિસ્થિતિ વધુ વણસી.
જ્જ માનવતાનો પાઠ : તે ફરીથી પુનરોચ્ચાર કરે છે કે આ વાયરસે સમગ્ર માનવતાને પાઠ ભણાવ્યો છે.
લેખિકાની હિંમત : ધમકીઓ વચ્ચે સત્ય લખવાનો સંઘર્ષ
ફેંગ ફેંગની હિંમત એ હતી કે તેમણે એવા સમયે લખવાનું ચાલુ રાખ્યું જ્યારે મોટાભાગના લોકો ચૂપ હતા. પુસ્તકના અંશો આ હિંમતને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે.
જ્જ સેન્સરશિપનો ડર : લેખિકા જાન્યુઆરી ૨૫ની એન્ટ્રીમાં લખે છે, ‘મને ખાતરી નથી કે હું મારા વીબો એકાઉન્ટ દ્વારા કંઈપણ મોકલી શકીશ કે કેમ. થોડા સમય પહેલા જ મારું એકાઉન્ટ બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું...' આ દર્શાવે છે કે તેમને સરકાર દ્વારા સેન્સર થવાનો પૂરો ડર હતો, છતાં તેમણે લખવાનું જોખમ ઉઠાવ્યું.
જ્જ દેશભક્તની સાચી વ્યાખ્યા : તેઓ લખે છે, ‘હું હજી પણ મારી વાત પર અડગ છું. દેશભક્ત હોવામાં કંઈ ખોટું નથી, પરંતુ તે ટીકા ન કરવા માટેનું બહાનું ન હોવું જોઈએ.' આ વાક્ય તેમની હિંમત દર્શાવે છે, જ્યાં તેઓ સરકારી દબાણ સામે ઝૂક્યા વિના 'દેશભક્તિ'ની સાચી વ્યાખ્યા સમજાવે છે.
જ્જ ઓનલાઈન હુમલાનો સામનો : પુસ્તકના અંતમાં (વિભાગ વી), લેખિકા તેમના પરિવારનો આભાર માને છે. તેઓ લખે છે, ‘જ્યારે લોકોએ મારા પર ઓનલાઈન હુમલો કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે મારા એક પિતરાઈ ભાઈએ કહ્યુ' ચિંતા ન કર, તારો પરિવાર હંમેશા તારી પડખે રહેશે.' આ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમને ભયાનક ઓનલાઈન હુમલાઓ અને ધમકીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, છતાં તેઓ અટક્યા નહીં.
જ્જ માનસિક સંઘર્ષ અને ફરજ : લેખિકા સ્વીકારે છે કે આ બધું લખવું માનસિક રીતે મુશ્કેલ હતું. તેઓ લખે છે, ‘એકવાર મેં તે મુશ્કેલ માનસિક સંઘર્ષનો સમયગાળો પાર કરી લીધો... મને લાગ્યું કે આ બધું રેકોર્ડ કરવું મારી નૈતિક ફરજ (રિસ્પોન્સિબિલિટી) છે.' ડર હોવા છતાં પોતાની ફરજ નિભાવવી એ જ સાચી હિંમત છે.
નિષ્કર્ષ : ‘વુહાન ડાયરી' એ માત્ર લોકડાઉનનો હિસાબ નથી, પરંતુ તે સત્તા સામે સત્ય બોલવાની કિંમત અને એક લેખકની નૈતિક હિંમતનો જીવંત પુરાવો છે. તે એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે જે આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ મહામારીમાં, સરકારી નિષ્ફળતાઓની સૌથી મોટી કિંમત સામાન્ય નાગરિકોએ ચૂકવવી પડે છે. ફેંગ ફેંગે આ પુસ્તક અને તેની તમામ રોયલ્ટી વુહાનના પીડિતોને સમર્પિત કરી છે, જે તેમની પ્રતિબદ્ધતાને સાબિત કરે છે.. તે એ પણ દર્શાવે છે કે સત્તા સામે સત્ય બોલવાની કિંમત કેટલી મોટી હોઈ શકે છે. આ ડાયરી 'ગ્રાઉન્ડ ઝીરો' પર સામાન્ય નાગરિકોના સંઘર્ષ, હિંમત અને વેદનાની સાચી વાર્તા કહે છે અને તે આપણને યાદ અપાવે છે કે કેવી રીતે એક મહામારીએ આખી દુનિયાને બદલી નાખી ‘વુહાન ડાયરી' એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે...
લેખિકાનો બચાવ
આ તમામ વિવાદો છતાં, ફેંગ ફેંગ પોતાના સ્ટેન્ડ પર અડગ રહ્યાં. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે તેમનો ઈરાદો માત્ર સત્ય લખવાનો હતો. તેમણે કહ્યું, ‘એક લેખક તરીકે, આ મારી ફરજ હતી.' તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે પુસ્તકમાંથી થનારી તમામ કમાણી તેઓ રોગચાળા પીડિતોના પરિવારોને દાનમાં આપશે.
ફેંગ ફેંગ પુસ્તકના મુખ્ય વિભાગો (જે ડાયરી હોવાથી મહિનાઓ મુજબ વહેંચાયેલા છે) અને તેની પ્રસ્તાવનાનો સારાંશ પુસ્તકના મુખ્ય વિભાગોનો સારાંશ આ પુસ્તક કોઈ પરંપરાગત પ્રકરણોમાં નથી વહેંચાયેલું, પરંતુ તે એક ડાયરી છે. તેના મુખ્ય વિભાગો તેની પ્રસ્તાવના અને ત્યારબાદ મહિના મુજબના ડાયરીના અંશો છે.
સરકારી તંત્ર પર સ્પષ્ટ અને ધારદાર ટીકા
ફેંગ ફેંગે કોઈનું નામ લીધા વિના, સરકારી તંત્રની નિષ્ફળતાઓ પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. આ ટીકા જ ચીની સરકારને સૌથી વધુ ખૂંચી હતી.
જ્જ ભૂતકાળમાંથી બોધપાઠ ન લીધો : લેખિકા ૨૦૦૩ના સાર્સ વાયરસનો ઉલ્લેખ કરીને સીધો સવાલ ઉઠાવે છે. તેઓ લખે છે, ‘આપણે ૨૦૦૩માં સાર્સ ફાટી નીકળ્યા પછી તેમાંથી બોધપાઠ શીખવો જોઈતો હતો... કેમ? આ એવો પ્રશ્ન છે જે ઘણા લોકો પોતાને પૂછી રહ્યા છે. કેમ?' આ સીધી રીતે તંત્રની બેદરકારી પર પ્રહાર છે.
જ્જ ‘રાજકીય શુદ્ધતા'ને કારણે સર્જાયેલી દુર્ઘટનાઃ આ કદાચ સૌથી મોટો આરોપ છે. લેખિકા લખે છે, ‘સૌથી અગત્યની હકીકત એ છે કે આપણે આપણી સરકાર પર ખૂબ જ વધુ વિશ્વાસ મૂક્યો છે... અમને વિશ્વાસ હતો કે તેઓ તેમની ‘રાજકીય શુદ્ધતા' (પોલિટિકલ કરેક્ટનેસ) અને જૂની કાર્યપદ્ધતિઓને વળગી રહેશે નહીં... પરંતુ તેઓએ કર્યું.' આનો અર્થ એ છે કે અધિકારીઓએ સત્ય છુપાવ્યું કારણ કે તેઓ પોતાની રાજકીય છબી ખરડાવવા માંગતા ન હતા.
જ્જ માહિતી છુપાવવી : લેખિકા સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે કેવી રીતે જનતાને અંધારામાં રાખવામાં આવી. તેઓ લખે છે, ‘૨૦ જાન્યુઆરીએ ડો. ઝોંગ નાનશાને જાહેરાત કરી કે વાયરસ માનવ-થી-માનવ ફેલાઈ રહ્યો છે. આ નવી માહિતી... અમે જે અગાઉ સાંભળ્યું હતું તેનાથી તદ્દન વિપરીત હતી... અમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ ‘નિયંત્રણમાં છે અને અટકાવી શકાય તેવું' છે.' આ સ્પષ્ટપણે પ્રારંભિક ‘કવર-અપ' તરફ ઈશારો કરે છે.
જ્જ સ્થાનિક સરકારની સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા : તેઓ વુહાન અને હુબેઈના સ્થાનિક તંત્રને સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ ગણાવે છે. તેઓ લખે છે, ‘હુબેઈ અને વુહાન સંપૂર્ણ અંધાધૂંધીમાં હતા... જ્યાં સુધી ચીનના અન્ય ૧૯ પ્રાંતો મદદ માટે આગળ ન આવ્યા...' આ દર્શાવે છે કે સ્થાનિક સરકાર પરિસ્થિતિને સંભાળવામાં સક્ષમ નહોતી.
જ્જ જવાબદારીની માંગ : લેખિકા માત્ર ટીકા કરીને અટકતા નથી, પરંતુ જવાબદારીની માંગ પણ કરે છે. તેઓ લખે છે, ‘હુબેઈના ઉચ્ચ-ક્રમાંકિત અધિકારીઓનું એક જૂથ જેને બરતરફ કરવામાં આવ્યું હતું... તેઓને પણ જવાબદાર ઠેરવવા જોઈએ.' આ સીધી રીતે ઉચ્ચ અધિકારીઓ સામે પગલાં લેવાની માંગ હતી.
ડાયરીના પાનેથી : શું છે પુસ્તકમાં?
તમે આપેલા પુસ્તકના અંશો મુજબ, ફેંગ ફેંગે આ ડાયરી ૨૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૦ થી લખવાની શરૂઆત કરી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે સરકારે અચાનક લોકડાઉનની જાહેરાત કરી દીધી હતી.
જ્જ પ્રારંભિક અંધાધૂંધી : લેખિકા નોંધે છે કે શરૂઆતમાં અધિકારીઓ પણ સમજી શકતા નહોતા કે શું કરવું. હોસ્પિટલો દર્દીઓથી ઉભરાઈ રહી હતી, લોકોને એક હોસ્પિટલથી બીજી હોસ્પિટલ ભટકવું પડતું હતું. રસ્તાઓ સૂમસામ હતા, જે એક જીવંત શહેર માટે અકલ્પનીય હતું.
જ્જ ડર અને અનિﾍતિતા : ફેંગ ફેંગ પોતાના અંગત અનુભવો વર્ણવે છે, જેમ કે તેમની પુત્રીનું જાપાનથી પરત ફરવું અને લોકડાઉનમાં ફસાઈ જવું. તે એ ડરને વાચા આપે છે જે દરેક નાગરિક અનુભવી રહ્યો હતો.
જ્જ સરકારી તંત્રની ટીકા : ડાયરીમાં સ્થાનિક અધિકારીઓની આકરી ટીકા કરવામાં આવી છે. ફેંગ ફેંગ લખે છે કે કેવી રીતે પ્રારંભિક ચેતવણીઓને અવગણવામાં આવી અને માહિતી છુપાવવામાં આવી, જેના કારણે વાયરસ આટલો ભયાનક રીતે ફેલાયો. તેમણે ૨૦૦૩ના સાર્સ વાયરસમાંથી બોધપાઠ ન લેવા બદલ તંત્ર પર ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો છે.
જ્જ માનવતાનો સમાન દુશ્મન : પુસ્તકના પરિચયમાં લેખિકા સ્પષ્ટપણે કહે છે, ‘વાયરસ એ માનવજાતનો સમાન દુશ્મન છે.' (ધ વાઇરસ ઈઝ કોમન એનીમી ઓફ હ્યુમનકાઈન્ડ). તેમનો હેતુ કોઈ દેશને બદનામ કરવાનો નહીં, પરંતુ સત્યને રેકોર્ડ કરવાનો હતો.
લેખિકાનો બચાવ
આ તમામ વિવાદો છતાં, ફેંગ ફેંગ પોતાના સ્ટેન્ડ પર અડગ રહ્યાં. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે તેમનો ઈરાદો માત્ર સત્ય લખવાનો હતો. તેમણે કહ્યું, ‘એક લેખક તરીકે, આ મારી ફરજ હતી.' તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે પુસ્તકમાંથી થનારી તમામ કમાણી તેઓ રોગચાળા પીડિતોના પરિવારોને દાનમાં આપશે.
ફેંગ ફેંગ પુસ્તકના મુખ્ય વિભાગો (જે ડાયરી હોવાથી મહિનાઓ મુજબ વહેંચાયેલા છે) અને તેની પ્રસ્તાવનાનો સારાંશ પુસ્તકના મુખ્ય વિભાગોનો સારાંશ આ પુસ્તક કોઈ પરંપરાગત પ્રકરણોમાં નથી વહેંચાયેલું, પરંતુ તે એક ડાયરી છે. તેના મુખ્ય વિભાગો તેની પ્રસ્તાવના અને ત્યારબાદ મહિના મુજબના ડાયરીના અંશો છે.
(2:30 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
