મુંબઈ: ભારતના નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSBs) ના એકત્રીકરણના આગામી તબક્કાનો સંકેત આપ્યો છે. નાણામંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, ભારતને ઝડપથી વિસ્તરતા અર્થતંત્રની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે "ઘણી મોટી, વિશ્વ-સ્તરીય બેંકો" ની જરૂર છે.

નાણામંત્રીના નિવેદનમાં સૌથી મહત્વનો ભાગ એ હતો કે, "આ ફક્ત એકીકરણ વિશે નથી. આપણને એવા વાતાવરણની જરૂર છે જ્યાં બેંકો કાર્ય કરી શકે અને વિકાસ કરી શકે." આનાથી આશા જાગી છે કે સરકાર માત્ર બેંકોને મર્જ કરવાને બદલે, તેમની માલિકી, નિયંત્રણ અને કાર્યપદ્ધતિમાં મૂળભૂત ફેરફારો લાવવા તરફ ધ્યાન આપશે.

કોનું કોની સાથે મર્જર થઈ શકે? બજારમાં ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ મુજબ, એકત્રીકરણના બે મુખ્ય દૃશ્યો છે:

1. નાની બેંકોનું એકત્રીકરણ: UCO બેંક, સેન્ટ્રલ બેંક, IOB અને BoM જેવી નાની PSU બેંકોનું બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (BoI) માં મર્જર કરવું.

2. 'વિશ્વ-સ્તરીય' વિશાળ બેંકો: જો સરકાર મોટી બેંકોનું નિર્માણ કરવા માંગતી હોય, તો યુનિયન બેંક અને બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનું મર્જર થઈ શકે છે, જે રૂ. 18-19 ટ્રિલિયનની થાપણો સાથે SBI અને HDFC બેંક પછી ત્રીજી સૌથી મોટી બેંક બની શકે છે.

સાંસ્કૃતિક એકીકરણ સૌથી મોટો પડકાર: નિષ્ણાતોના મતે, ટેકનોલોજીકલ એકીકરણ મુશ્કેલ છે, પરંતુ સાંસ્કૃતિક એકીકરણ વધુ પડકારજનક છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2019-20 માં કેનેરા બેંકમાં સિન્ડિકેટ બેંકનું મર્જર થયું હોવા છતાં, બેંકરો હજી પણ 'સિન્ડિકેટ ગ્રુપ' અને 'કેનેરા ગ્રુપ' માં વિભાજિત અનુભવે છે.

જરૂરી પરિવર્તન (SBI મોડેલ): વિશ્લેષકો માંગ કરી રહ્યા છે કે PSU બેંકોને માત્ર એકત્રીકરણ જ નહીં, પણ પરિવર્તનની પણ જરૂર છે.

નેતૃત્વ: SBIની જેમ, PSU બેંકોમાં પણ MD અને ચેરમેનને રેન્કની અંદરથી બઢતી આપવી જોઈએ, જેથી તેઓને બેંકની સંસ્કૃતિ અને પ્રક્રિયાઓ સમજવામાં સમય ન લાગે.

કાયદાકીય સુધારા: 25 વર્ષ જૂની માંગ છે કે PSU બેંકોનું સંચાલન કરતા કાયદા (એક્વિઝિશન એન્ડ ટ્રાન્સફર ઓફ અંડરટેકિંગ્સ) એક્ટને દૂર કરીને તેમને ખાનગી બેંકોની જેમ કંપની કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવે.

ગવર્નન્સ: બેંકોને CAG અને CVCના કાર્યક્ષેત્રની બહાર રાખીને, બોર્ડમાં 51% સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરો રાખવા જોઈએ, જેનાથી સંચાલનમાં ધરખમ પરિવર્તન આવી શકે.

નાણામંત્રીના શબ્દોમાં રહેલી આશા મુજબ, સરકાર ફક્ત એકત્રીકરણ નહીં, પણ PSB ના મૂળભૂત પરિવર્તન તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે તો જ ભારતને વિશ્વ-સ્તરીય બેંકિંગ સિસ્ટમ મળી શકે.