નવી દિલ્હી :રાજકીય રણનીતિકારમાંથી નેતા બનેલા પ્રશાંત કિશોરે 2 ઓક્ટોબર, 2022ના રોજ જ્યારે બિહારમાં પોતાની લાંબી 'પદયાત્રા' શરૂ કરી, ત્યારે ઘણા નિરીક્ષકોએ તેમને રાજ્યની રાજનીતિમાં 'ત્રીજા વિકલ્પ' તરીકે જોયા હતા. જોકે, 3 વર્ષની અથાગ મહેનત અને જમીની સ્તરના પ્રયાસો છતાં, તાજેતરના ચૂંટણી પરિણામો સૂચવે છે કે તેમનું 'જન સુરાજ' અભિયાન રાજકીય મોરચે ધાર્યું પરિણામ લાવી શક્યું નથી. મત ગણતરીના શરૂઆતી તબક્કામાં પણ તેમની પાર્ટી ભાગ્યે જ એક કે બે બેઠકો પર સ્પર્ધામાં હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. પ્રશાંત કિશોરની આ નિષ્ફળતા પાછળના મુખ્ય કારણોનું વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે.

પ્રશાંત કિશોરની નિષ્ફળતાનું સૌથી મોટું કારણ એ જણાય છે કે બિહારના મતદારોમાં વર્તમાન સરકાર (JDU/NDA) પ્રત્યે મજબૂત ગુસ્સો કે પરિવર્તનની ઇચ્છા નહોતી. ભલે કેટલાક વિસ્તારોમાં લોકો નીતિશ કુમારના વહીવટથી નાખુશ હોય, પરંતુ તેમની સામે 'એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી' (સરકાર વિરોધી લહેર) એટલી પ્રબળ નહોતી. જો લોકો ખરેખર સરકાર બદલવા માંગતા હોત, તો તેઓએ ચોક્કસપણે પ્રશાંત કિશોર અથવા અન્ય કોઈ નવા વિકલ્પને સ્વીકાર્યો હોત. પરંતુ મોટાભાગના મતદારોએ કાં તો સત્તારૂઢ પક્ષને અથવા પ્રબળ વિરોધી પક્ષોને મત આપીને સ્થિતિ જાળવી રાખવાનો નિર્ણય લીધો. JDU નું બીજા સ્થાને કે મુખ્ય પક્ષ તરીકે રહેવું, આ વાતની પુષ્ટિ કરે છે.

પ્રશાંત કિશોરે બિહારના મૂળભૂત મુદ્દાઓ—જેમ કે બેરોજગારી, સ્થળાંતર અને શિક્ષણ—પર ભાર મૂક્યો અને લાંબી પદયાત્રા દ્વારા તેને જનતા સુધી પહોંચાડ્યા. જોકે, આ મુદ્દાઓને અન્ય મુખ્ય પક્ષો—મહાગઠબંધન અને એનડીએ—બંનેએ પોતાના ચૂંટણી વચનોમાં સમાવી લીધા. બંને ગઠબંધનોએ લાખો નોકરીઓ આપવાના વચનો આપ્યા. પરિણામે, જનતા મતદાન કરતી વખતે 'રોજગાર' અને 'સ્થળાંતર'ના મુદ્દાઓ તો યાદ રાખી શકી, પરંતુ તેમને ઉભા કરનાર નવા પક્ષ (જન સુરાજ)ને બદલે તેમને પૂરા કરવાનું વચન આપનાર સ્થાપિત પક્ષોને મત આપ્યો

કોઈપણ નવા રાજકીય પક્ષ માટે ચૂંટણીમાં સફળ થવા માટે કોઈ ચોક્કસ જાતિ, ધર્મ, વર્ગ કે વયજૂથનો મજબૂત ટેકો (મતબેંક) હોવો જરૂરી છે. પ્રશાંત કિશોરના શબ્દો અને મુદ્દાઓ સૈદ્ધાંતિક રીતે બધા બિહારીઓ સાથે પડઘો પાડતા હતા, પણ તે કોઈ ચોક્કસ વર્ગને 'પોતાના' તરીકે આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. બિહારની જાતિ-આધારિત રાજનીતિમાં આ એક મોટો ગેરફાયદો સાબિત થયો.

સ્થાપિત રાજકીય માળખા અને પક્ષના કાર્યકરો વિના પ્રથમ વખત ચૂંટણી લડવી એ અત્યંત મુશ્કેલ કાર્ય છે. દિલ્હીમાં અરવિંદ કેજરીવાલ દ્વારા 'આમ આદમી પાર્ટી'ની સફળતા એક અપવાદ હતી. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નવો પક્ષ બનાવવો અને તાત્કાલિક સફળતા મેળવવી લગભગ અશક્ય છે. પ્રશાંત કિશોરનું જન સુરાજ આ ગેરફાયદાનો ભોગ બન્યું.

અરવિંદ કેજરીવાલને સત્તામાં આવવા માટે અન્ના હઝારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન દ્વારા પેદા થયેલી મજબૂત 'એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી' અને પરિવર્તનની ગતિનો લાભ મળ્યો હતો. બિહારમાં જનતામાં સરકાર બદલવાની કોઈ મજબૂત મક્કમતા કે આંદોલનકારી તાકાત નહોતી. લોકો સ્થિરતા તરફ ઝુક્યા, જેના કારણે પ્રશાંત કિશોરના આંદોલનને જરૂરી રાજકીય ગતિ ન મળી શકી.

પ્રશાંત કિશોરે ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ભાજપના નાયબ મુખ્યમંત્રી સમ્રાટ ચૌધરી જેવા નેતાઓ પર આકરા અને ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા. જોકે, તેમણે મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની છબીને સીધું નુકસાન પહોંચાડવાનું ટાળ્યું અથવા તેના વિશે સાવધાનીપૂર્વક બોલ્યા. જનતાએ આખરે નીતિશ અને મોદીને મત આપ્યો, સમ્રાટ ચૌધરીને નહીં. પ્રશાંત કિશોરનું આ વલણ મુખ્ય નેતૃત્વની છબીને તોડવામાં નિષ્ફળ ગયું.