પટણા, તા.૧૪: ૨૦૨૫ ની બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામો લગભગ બહાર આવી ગયા છે. બિહારના લોકોએ તેજસ્‍વી યાદવ અને રાષ્‍ટ્રીય જનતા દળને મોટો ફટકો આપ્‍યો છે. મહાગઠબંધન (RJD-કોંગ્રેસ-ડાબેરી) ૫૪ બેઠકો પર ઘટી ગયું છે, જ્‍યારે NDA (BJP-JDU) ૧૮૫ બેઠકો પર મજબૂત દેખાય છે. તાજેતરના વલણોમાં, તેજસ્‍વી પોતે પોતાની બેઠક પર પાછળ છે. સ્‍પષ્ટપણે, બિહારના લોકોએ મહાગઠબંધન અને તેજસ્‍વી યાદવને હરાવ્‍યા નથી, પરંતુ તેમને વર્ચ્‍યુઅલ રીતે નકારી કાઢયા છે. ચૂંટણીના દિવસ સુધી સમાન સ્‍પર્ધાત્‍મક હોવાનો દાવો કરનાર પક્ષ અને નેતા આટલા અચાનક કેવી રીતે તૂટી પડ્‍યા?

આ હારનું મુખ્‍ય કારણ આરજેડીનો ૫૨ યાદવ ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતારવાનો નિર્ણય હતો. આ નિર્ણયથી તેની જાતિવાદી છબી મજબૂત થઈ જ નહીં પરંતુ બિન-યાદવ વોટ બેંક પણ દૂર થઈ ગઈ. બિહારનું રાજકારણ જાતિ પર આધારિત છે, જેમાં યાદવો (વસ્‍તીના ૧૪%) આરજેડીની મુખ્‍ય વોટ બેંક બનાવે છે. જોકે, યાદવોને ૫૨ યાદવ ટિકિટ આપવાથી જનતાને યાદવ શાસનનો સંકેત મળ્‍યો. આના કારણે ઉચ્‍ચ જાતિઓ અને અત્‍યંત પછાત જાતિઓ મહાગઠબંધનથી દૂર થઈ ગઈ.

આરજેડીએ કુલ ૧૪૪ બેઠકો પર ઉમેદવારો ઉભા રાખ્‍યા, જેમાંથી ૫૨ યાદવો હતા, જે કુલના આશરે ૩૬%નું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે. આ સંખ્‍યા ૨૦૨૦માં ૪૦ થી વધીને ૪૦ થઈ ગઈ, જે તેજસ્‍વીની યાદવ એકત્રીકરણ વ્‍યૂહરચનાનો ભાગ હતી. મહાગઠબંધનમાં સીટ-વહેંચણી વ્‍યવસ્‍થા હેઠળ, આરજેડીને ૧૪૩ બેઠકો આપવામાં આવી હતી. ભલે RJD એ યાદવ મતવિસ્‍તારોમાં નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી હોય, પરંતુ તેને એકંદરે નુકસાન થયું.

ભાજપે RJD ના યાદવ રાજના રણનીતિ સાથે પ્રચાર કર્યો, જે શહેરી અને મધ્‍યમ વર્ગ સાથે પડઘો પાડતો હતો. જો તેજસ્‍વીએ પોતાને ૩૦-૩૫ યાદવ ટિકિટો સુધી મર્યાદિત રાખ્‍યા હોત, તો કુર્મી-કોએરી મતહિસ્‍સો ૧૦-૧૫% વધી શકયો હોત, જે ૨૦૨૪ ની લોકસભા ચૂંટણીમાં અખિલેશ યાદવે કર્યો હતો. તેમણે ફક્‍ત પાંચ યાદવ ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા, અને બાકીની પછાત જાતિઓ અને ઉચ્‍ચ જાતિઓએ તેમને તેમના મત આપીને જીત મેળવી હતી.

તેજસ્‍વી યાદવની વ્‍યૂહરચનામાં સૌથી મોટી ખામી એ સાબિત થઈ કે તેઓ તેમના સાથી પક્ષો, કોંગ્રેસ, ડાબેરીઓ અને નાના પક્ષો સાથે સમાન સ્‍થિતિ જાળવી રાખવામાં નિષ્‍ફળ રહ્યા. બેઠક વહેંચણીના વિવાદોએ ગઠબંધનને નબળું પાડ્‍યું, અને તેજસ્‍વીના RJD-કેન્‍દ્રિત અભિગમે વિપક્ષને વિભાજિત કર્યા. આનાથી માત્ર મત ટ્રાન્‍સફર કરવામાં નિષ્‍ફળ ગયા નહીં પણ NDA એક થવા પણ મળ્‍યું.

કોંગ્રેસે ગેરંટી મેનિફેસ્‍ટો પર ભાર મૂકયો હતો, પરંતુ તેજસ્‍વીએ નોકરી વિતરણને પ્રાથમિકતા આપી હતી, જેનાથી સાથી પક્ષો નારાજ થયા હતા. વધુમાં, તેજસ્‍વીએ મહાગઠબંધનના મેનિફેસ્‍ટોને તેજસ્‍વી પ્રણવ નામ આપીને તેને પાછળની સીટ પર ધકેલી દીધો. તેજસ્‍વીએ પ્રચાર દરમિયાન તેમના સાથી પક્ષોને પાછળની સીટ પર રાખ્‍યા. રેલીઓમાં, રાહુલ ગાંધીના ઓછા અને તેજસ્‍વીના વધુ ફોટા હતા.

તેજસ્‍વીની સૌથી મોટી ભૂલ એ હતી કે તેમણે અસંખ્‍ય વચનો આપ્‍યા હતા પરંતુ નક્કર બ્‍લુપ્રિન્‍ટ આપવામાં નિષ્‍ફળ ગયા. તેમણે દરેક ઘર માટે સરકારી નોકરી, પેન્‍શન, મહિલા સશક્‍તિકરણ અને દારૂબંધીની સમીક્ષાનું વચન આપ્‍યું હતું, પરંતુ ભંડોળના અભાવ, અમલીકરણ યોજના અથવા સમય-મર્યાદાવાળા બ્‍લુપ્રિન્‍ટે મતદારોમાં અવિશ્વાસ પેદા કર્યો હતો. તેઓ દરેક ઘર માટે સરકારી નોકરીના મુદ્દા પર સ્‍પષ્ટ જવાબ આપી શકયા નહીં. તેઓ દરરોજ કહેતા રહ્યા કે આગામી બે દિવસમાં બ્‍લુપ્રિન્‍ટ બહાર પડશે. પરંતુ ચૂંટણી પછી પણ, તે દિવસ હજુ સુધી આવ્‍યો નથી.

મહાગઠબંધનની મુસ્‍લિમ તરફી છબી તેજસ્‍વી યાદવની હારનું મુખ્‍ય કારણ બની. મુસ્‍લિમ બહુમતીવાળી બેઠકો પર વિજય આરજેડી અથવા મહાગઠબંધનના અન્‍ય સાથી પક્ષો માટે શકય હતો, પરંતુ તેના પરિણામે રાજ્‍યભરમાં નુકસાન થયું. આરજેડીએ પોતે ઘણા વિસ્‍તારોમાં યાદવ સમુદાય ગુમાવ્‍યો. જો તેઓ સત્તામાં આવશે તો બિહારમાં વક્‍ફ બિલ લાગુ નહીં કરવાના તેજસ્‍વીના વચનને ઘણા યાદવોએ સારી રીતે સ્‍વીકાર્યું નહીં. ભાજપે વક્‍ફ બિલના અત્‍યાચારો સામે સંસદમાં લાલુ યાદવના ભાષણને વાયરલ કર્યું, જેનો તેમને ફાયદો થયો.

તેજશ્વીએ લાલુના વારસાને સ્‍વીકાર્યો, પરંતુ પોસ્‍ટરોમાં તેમનો ફોટો ઘટાડીને તેઓ નવી પેઢીને શું સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા તે સ્‍પષ્ટ નથી. આ બેવડી ડીલ ઉલટી થઈ. વડા પ્રધાન નરેન્‍દ્ર મોદીએ ગોપાલગંજ રેલીમાં કહ્યું કે તેજસ્‍વી લાલુના પાપો છુપાવી રહ્યા છે.

તેજસ્‍વીએ લાલુના વારસાને સ્‍વીકાર્યો, પરંતુ પોસ્‍ટરોમાં તેમની છબી ઓછી કરીને તેઓ નવી પેઢીને શું સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા તે સ્‍પષ્ટ નથી. આ બેવડું ધોરણ ઉલટું પડ્‍યું. વડા પ્રધાન નરેન્‍દ્ર મોદીએ ગોપાલગંજની રેલીમાં કહ્યું કે તેજસ્‍વી લાલુના પાપો છુપાવી રહ્યા છે. તેજસ્‍વીએ લાલુના સામાજિક ન્‍યાયના એજન્‍ડાને સ્‍વીકાર્યો, પરંતુ જંગલ રાજ છબીથી ડરીને પોતાને દૂર રાખ્‍યા. પોસ્‍ટરોમાં લાલુને એક ખૂણામાં ધકેલી દેવા એ વધુ અપમાન હતું.