નવી દિલ્હી: ભારત સરકાર દેશના કૃષિ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો લાવવા માટે તૈયાર છે. કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે, કેન્દ્ર સરકાર ખેડૂતો અને વિવિધ હિસ્સેદારોના સૂચનોને આવરી લઈને, છોડની વિવિધતા અને ખેડૂત અધિકાર અધિનિયમ (PPV&FRA એક્ટ, ૨૦૦૧) માં સુધારો કરશે. તેમનો ભાર એ વાત પર હતો કે જ્યાં એક તરફ નવી અને વધુ ઉપજ આપતી જાતોને પ્રોત્સાહન આપવું આવશ્યક છે, ત્યાં બીજી તરફ દેશના પરંપરાગત બીજ અને ખેડૂતો દ્વારા વિકસિત જાતોનું જતન કરવું પણ એટલું જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

સમિતિની રચના અને પરામર્શ પ્રક્રિયા: પ્રોટેક્શન ઓફ પ્લાન્ટ વેરાયટીઝ એન્ડ ફાર્મર્સ રાઇટ્સ ઓથોરિટી (PPVFRA) દ્વારા નિયુક્ત, પ્રસિદ્ધ કૃષિ વૈજ્ઞાનિક આર.એસ. પરોડાની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિએ કાયદાના સુધારા પર હિસ્સેદારો સાથે વ્યાપક પરામર્શ શરૂ કર્યો છે. PPVFRAના ચેરમેન ત્રિલોચન મહાપાત્રાએ જણાવ્યું કે, આ કાયદાને બે દાયકા પૂર્ણ થયા છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન તકનીકી પ્રગતિ, વેપારના પાસાઓ અને ખેડૂતોની જરૂરિયાતોમાં મોટા ફેરફારો આવ્યા છે, જેને સુધારામાં સમાવવા જરૂરી છે. સમિતિએ ઓક્ટોબરના છેલ્લા સપ્તાહમાં ખેડૂત સંગઠનો, નાગરિક સમાજ સંગઠનો, ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ અને સંશોધકો સાથે બેઠક યોજી હતી.

ચર્ચાના મુખ્ય વિષયો અને સૂચિત ફેરફારો: પરામર્શમાં કેટલાક મુખ્ય કાયદાકીય ફેરફારો પર વિચારણા ચાલી રહી છે:
'વિવિધ જરૂરિયાતો'ની વ્યાખ્યામાં સુધારો: આ વ્યાખ્યામાં હવે 'જીનોટાઇપ્સનું સંયોજન' શામેલ કરવા માટે સુધારો થઈ શકે છે, જેથી તે ૨૦૧૯ના ડ્રાફ્ટ બીજ બિલ સાથે સુસંગત બને.
'બીજ'ની વ્યાખ્યાનું વિસ્તરણ: બીજની વ્યાખ્યામાં રોપાઓ, કંદ, બલ્બ, રાઇઝોમ્સ, મૂળ, ટીશ્યુ કલ્ચર પ્લાન્ટલેટ્સ અને કૃત્રિમ બીજ જેવી તમામ પ્રચાર સામગ્રીનો સમાવેશ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.
'સંવર્ધક'ની વ્યાખ્યા: 'સંવર્ધક'માં જાહેર અને ખાનગી બંને સંસ્થાઓને યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
DUS પરીક્ષણ: ભિન્નતા, એકરૂપતા અને સ્થિરતા (DUS) પરીક્ષણ પર પ્રશ્નો પૂછીને તેના ધોરણોને મજબૂત બનાવવા પર ચર્ચા થઈ રહી છે.

ખેડૂત સંગઠનોની મુખ્ય ચિંતાઓ: સંયુક્ત કિસાન મોરચા (બિન-રાજકીય) ના સ્થાપક નેતા કે.વી. બીજુએ બેઠકમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, કાયદામાં એવી જોગવાઈ હોવી જોઈએ કે સમુદાય દ્વારા વિકસિત તમામ બીજની નોંધણી થવી જોઈએ અને તે સમુદાયના નિયંત્રણ હેઠળ જ રહે. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો DUS પરીક્ષણમાંથી પસાર થયેલા બીજને ખાનગી કંપનીઓ અથવા વ્યક્તિઓના નામે નોંધણી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે, તો ભવિષ્યમાં બીજની માલિકીનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે અને બીજનો એકાધિકાર (monopoly) ઊભો થઈ શકે છે.

નીતિ વિશ્લેષક શાલિની ભુટાનીએ જણાવ્યું કે, નાના ખેડૂતો હજુ પણ આ કાનૂની માળખાથી અજાણ છે અને તેમની જૈવસંસ્કૃતિક પ્રથાઓ બીજને એક વહેંચાયેલ સામગ્રી તરીકે જુએ છે, જેને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR) ના માળખામાં ફિટ કરવું મુશ્કેલ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ખેડૂતોને વળતર આપવાના માપદંડોને કાયદાના નિયમોમાં વિગતવાર સ્પષ્ટ કરવા જરૂરી છે.