નવી દિલ્‍હી, તા.૨૦: જો તમે ચા-નાસ્‍તાથી લઈને શાકભાજી, પેટ્રોલ, કે તમારા બાળકોની ફી માટે તમારા રોજિંદા જીવનમાં UPI નો ઉપયોગ કરો છો તો આ સમાચાર તમારા માટે સીધા જ સુસંગત છે. હા, ભવિષ્‍યમાં UPI વ્‍યવહારો પર ફિક્‍સ્‍ડ ચાર્જ વસૂલવામાં આવી શકે છે તેવી ચર્ચા ફરી એકવાર જોર પકડ્‍યું છે. તાજેતરમાં, ઘણા મીડિયા અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્‍યો હતો કે UPI વ્‍યવહારો પર ચાર્જ વસૂલવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. તે સમયે, એવું કહેવામાં આવ્‍યું હતું કે રૂ.૨,૦૦૦થી વધુના વ્‍યવહારો પર આ ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે. RBI ગવર્નર સંજય મલ્‍હોત્રાએ પણ થોડા દિવસો પહેલા આ અંગે સંકેત આપ્‍યો હતો.

RBI ગવર્નરે જણાવ્‍યું હતું કે UPIવ્‍યવહારો લાંબા સમય સુધી મફત કરી શકાતા નથી. જો કે, UPI ચાર્જના અહેવાલોને પાછળથી એક સત્તાવાર નિવેદન દ્વારા નકારી કાઢવામાં આવ્‍યા હતા. પરંતુ હવે, અગ્રણી ફિનટેક કંપનીઓ PhonePe, Google Pay અને Paytm આગામી બજેટ પહેલાં સરકારને અપીલ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. તેમનો દાવો છે કે,UPI મુક્‍ત રાખવા માટે ઓછામાં ઓછા રૂ.૬,૦૦૦ કરોડની જરૂર છે! સરકાર ૨૦૨૫-૨૬માં ફક્‍ત રૂ.૪૨૭ કરોડ આપી રહી છે, જે ગયા વર્ષે ફાળવવામાં આવેલા રૂ.૨,૦૦૦ કરોડ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે.

કંપનીઓ સ્‍પષ્ટપણે જણાવે છે કે UPI નું શૂન્‍ય-ચાર્જ મોડેલ આ રકમ સાથે એક વર્ષ પણ ચાલશે નહીં. NDTV ના અહેવાલ મુજબ, બેંકો અને ચુકવણી કંપનીઓને રૂ.૨,૦૦૦ કરોડથી ઓછા દરેક UPI વ્‍યવહાર પર રૂ.૨ નું નુકસાન થાય છે. સમગ્ર દેશ વેપારીઓને મફત રેમિટન્‍સ સક્ષમ બનાવવા માટે વાર્ષિક રૂ.૫,૦૦૦-રૂ.૬,૦૦૦ કરોડ ખર્ચ કરી રહ્યો છે. એક મોટી ફિનટેક કંપનીના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે રૂ.૪૨૭ કરોડ ખૂબ જ નાની રકમ છે. આપણને ઓછામાં ઓછા રૂ.૬,૦૦૦ કરોડની જરૂર છે, નહીં તો આ મોડેલ ભવિષ્‍યમાં ટકાઉ રહેશે નહીં.

UPI વપરાશકર્તાઓની વધતી સંખ્‍યા સાથે, સરકાર સતત તેની સબસિડી ઘટાડી રહી છે. આનો અંદાજ એ હકીકત પરથી લગાવી શકાય છે કે સરકારે ૨૦૨૧-૨૨ માં સબસિડી રૂ.૧,૫૦૦ કરોડથી વધારીને ૨૦૨૩-૨૪ માં રૂ.૩,૫૦૦ કરોડ કરી હતી, પરંતુ પછીથી ૨૦૨૫-૨૬ માં તેને ઘટાડીને માત્ર રૂ.૪૨૭ કરોડ કરી દીધી.

મર્ચન્‍ટ ડિસ્‍કાઉન્‍ટ રેટ (એમડીઆર) એ વેપારીઓ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવતો ચાર્જ છે. ૨૦૨૦ થી, સરકારે રૂ.૨,૦૦૦ થી ઓછી કિંમતના UPI ચુકવણી પર MDR ઘટાડીને શૂન્‍ય કરી દીધો છે. આનો અર્થ એ થયો કે સમગ્ર ખર્ચ બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. કંપનીઓ હવે માંગ કરી રહી છે કે બોજ ઓછો કરવા માટે ઓછામાં ઓછા મોટા વેપારીઓ (જેઓ રૂ.૧૦ કરોડથી વધુ ટર્નઓવર ધરાવે છે) પાસેથી ૦.૨૫-૦.૩૦% MDR વસૂલવામાં આવે. દેશમાં UPI ની લોકપ્રિયતા સતત વધી રહી છે. ગયા મહિને, ૨૦.૭ અબજ વ્‍યવહારો થયા હતા, જેનું મૂલ્‍ય રૂ.૨૭.૨૮ લાખ કરોડ હતું. કુલ વ્‍યવહારોમાં UPIનો હિસ્‍સો ૮૫% હતો.

કંપનીઓએ સ્‍પષ્ટપણે કહ્યું છે કે સરકારે સબસિડી વધારવી જોઈએ અથવા મોટા વેપારીઓને કેટલાક ચાર્જ વસૂલવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. નહિંતર, એક દિવસ આવી શકે છે જ્‍યારે નાના UPIપેમેન્‍ટ પર પણ ૧-૨ રૂપિયાનો ચાર્જ લાગશે. જ્‍યારે હાલમાં બધું મફત દેખાઈ રહ્યું છે, ત્‍યારે કંપનીઓને નોંધપાત્ર નુકસાન થઈ રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીમાં આવતા બજેટ દરમિયાન સરકાર શું નિર્ણય લે છે તે જોવાનું બાકી છે. શું સરકાર કંપનીઓને રૂ.૬,૦૦૦ કરોડ આપશે કે તેમને પોતાનો ઉકેલ શોધવાની મંજૂરી આપશે?(૨૩.૨૨)