સોનીપત, હરિયાણા: ભારત સરકાર ૨૦૨૬-૨૦૨૭ થી ધોરણ ૩ માં કૃત્રિમ બુદ્ધિ (Artificial Intelligence - AI) શિક્ષણ દાખલ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે, પરંતુ દેશની શિક્ષણ પ્રણાલીમાં પ્રવર્તતી ભારે અસમાનતા આ મહત્ત્વકાંક્ષી પગલાની સફળતા સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી રહી છે. નમેષ કિલેમસેટ્ટીના એક વિશ્લેષણાત્મક અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો યોગ્ય માળખાગત તૈયારી વિના AI શિક્ષણ ફરજિયાત કરવામાં આવે તો ડિજિટલ વિભાજન (Digital Divide) વધુ ઘેરું બની શકે છે.

પ્રગતિના બે મોડેલ: પંજાબ અને ઓડિશા
અહેવાલમાં બે રાજ્યોની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે જેણે AI શિક્ષણમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે:
•    પંજાબ: આ રાજ્ય તેની સરકારી શાળાઓમાં AI અભ્યાસક્રમ રજૂ કરનાર ભારતમાં પ્રથમ બન્યું છે. પંજાબનું મોડેલ પ્રોજેક્ટ-આધારિત શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપે છે, જેમાં રાજ્યની ૯૫.૬% થી વધુ શાળાઓ કાર્યાત્મક કમ્પ્યુટર્સથી સજ્જ છે.
•    ઓડિશા: તેની 'AI નીતિ ૨૦૨૫' ૨૦૩૬ સુધીમાં ૯૦% શાળાઓમાં AI સૂચના આપવાની કલ્પના કરે છે. ઓડિશાનો અભિગમ લાંબા ગાળાના આયોજન, મફત ઓનલાઈન અભ્યાસક્રમો અને ઓડિયા તેમજ આદિવાસી ભાષાઓમાં AI પાઠ તૈયાર કરવા પર ભાર મૂકે છે, જે સમાવેશીતા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

તૈયારીમાં વિશાળ તફાવત
પંજાબ અને ઓડિશા અપવાદરૂપ છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, પરિસ્થિતિ ગંભીર છે. શાળા શિક્ષણ વિભાગના ડેટા (૨૦૨૩-૨૦૨૪) દર્શાવે છે કે ભારતની માત્ર ૫૭.૨% શાળાઓમાં કમ્પ્યુટર હતા અને ૫૩.૯% શાળાઓ પાસે જ ઇન્ટરનેટ ઍક્સેસ હતી. બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા ગરીબ રાજ્યોમાં આ આંકડો ૨૫% થી પણ નીચે છે.

વધુમાં, પોલિસી થિંક-ટેન્ક LIRNEasia અને ICRIER દ્વારા કરાયેલા ૨૦૨૧ના સર્વેક્ષણ મુજબ, ૬-૧૪ વર્ષના વય જૂથના ભારતીય યુવાનોમાંથી માત્ર ૨૬.૮% પાસે જ મૂળભૂત ઇન્ટરનેટ બ્રાઉઝિંગ કુશળતા છે. આ નીચા ડિજિટલ સાક્ષરતા દર, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, AI શિક્ષણ માટે મોટો અવરોધ છે.

ચીનનું મોડેલ: અનુકરણનો ખતરો
ચીન, જેણે પ્રાથમિક શાળાઓમાં AI શિક્ષણ ફરજિયાત બનાવ્યું છે, તે વૈશ્વિક માપદંડ સ્થાપિત કરે છે. જોકે, ચીનની સફળતા તેના મજબૂત માળખાગત સુવિધાઓ, ભારે રોકાણ અને ટોપ-ડાઉન ગવર્નન્સ મોડેલ પર આધારિત છે, જેની ભારતમાં સંપૂર્ણપણે ઊણપ છે. લેખક ચેતવે છે કે ભારતની વૈવિધ્યસભર અને ખંડિત શૈક્ષણિક પ્રણાલીમાં જરૂરી ગોઠવણો વિના ચીનના મોડેલનો ઉપયોગ કરવો જોખમી બની શકે છે અને હાલની અસમાનતાઓને વધુ ગહન કરી શકે છે.

આગળનો માર્ગ: સમાવેશ અને નૈતિકતા
લેખક સૂચવે છે કે ભારતની વ્યૂહરચના ત્રણ પાયા પર આધારિત હોવી જોઈએ:
૧. માળખાકીય સમાનતા: તમામ પ્રદેશોમાં વીજળી, ઇન્ટરનેટ અને હાર્ડવેરની સમાન ઍક્સેસને પ્રાથમિકતા આપવી.
૨. શિક્ષક તાલીમ: શિક્ષકોને ડિજિટલ રીતે સાક્ષર અને નૈતિક રીતે સજ્જ કરવા.
૩. નિયમનકારી ધોરણો: ડેટા સુરક્ષા, અલ્ગોરિધમિક ન્યાયીતા અને જવાબદારીને સંબોધવા માટે સ્પષ્ટ રાષ્ટ્રીય ધોરણોની સ્થાપના કરવી.

ભારતની વાસ્તવિક કસોટી એ નથી કે તે AI શીખવી શકે છે કે નહીં, પરંતુ તે ન્યાયી રીતે શીખવી શકે છે કે નહીં. જ્યાં સુધી નવીનતાને શિક્ષકોની તાલીમ અને વિદ્યાર્થીઓના અધિકારોના રક્ષણ સાથે જોડવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી શિક્ષણમાં AI ક્રાંતિ વચનથી ધમકીમાં બદલાઈ શકે છે.