અમેરિકાના સાહિત્ય જગતનો સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ગણાતો ‘નેશનલ બુક એવોર્ડ ૨૦૨૫’ તાજેતરમાં જાહેર થયો છે. જેમાં લેબનીઝ-અમેરિકન લેખક રબીહ આલમદ્દીનની નવી નવલકથા ‘ધ ટ્રુ ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ રાજા ધ ગલીબલ (એન્ડ હિઝ મધર)’ને ફિક્શન કેટેગરીમાં વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં પ્રકાશિત થયેલું આ પુસ્તક એક મા અને દીકરાના ખાટા-મીઠા સંબંધોની સાથે લેબનોનના તોફાની ઈતિહાસને પણ વણી લે છે.

પુસ્તકની વાર્તા અને વિષયવસ્તુ:

આ નવલકથાની વાર્તા બેરૂત (લેબનોન)ના એક નાના એપાર્ટમેન્ટમાં આકાર લે છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ૬૩ વર્ષીય રાજા અને તેની ૮૦ વટાવી ચૂકેલી વૃદ્ધ માતા ઝલ્ફા છે. રાજા એક ફિલોસોફી શિક્ષક છે અને સ્વભાવે અંતર્મુખી છે, જેને પુસ્તકો વાંચવા અને શાંતિથી રહેવું ગમે છે. જ્યારે તેની માતા ઝલ્ફા અત્યંત બોલકી અને દીકરાના જીવનમાં સતત દખલગીરી કરનારી સ્ત્રી છે.

વાર્તામાં વળાંક ત્યારે આવે છે જ્યારે રાજાને અમેરિકામાં લખવા માટેની એક સ્કોલરશિપ (રાઈટિંગ રેસિડેન્સી) મળે છે. રાજા આ તકને પોતાની માતા અને લેબનોનની મુશ્કેલીઓથી દૂર ભાગવાની તક તરીકે જુએ છે. પરંતુ આ દરમિયાન તે પોતાના ભૂતકાળના એવા બનાવોને યાદ કરે છે જેને તે ભૂલી જવા માંગતો હતો. લેખકે આ પુસ્તકમાં લેબનોનનું સિવિલ વોર (આંતરવિગ્રહ), ૨૦૧૯ની આર્થિક કટોકટી અને ૨૦૨૦માં બેરૂત બંદરે થયેલા ભયાનક વિસ્ફોટ જેવી સત્ય ઘટનાઓને વાર્તાના તાણાવાણામાં વણી લીધી છે.

પુસ્તકની ખાસિયત:

આ પુસ્તકને ક્રિટિક્સ (વિવેચકો) દ્વારા ‘ટ્રેજી-કોમેડી’ (કરુણ અને હાસ્યરસનું મિશ્રણ) ગણાવવામાં આવ્યું છે. એક તરફ તેમાં યુદ્ધ અને આર્થિક સંકટની ગંભીર વાતો છે, તો બીજી તરફ મા-દીકરા વચ્ચેની રકઝક અને રાજાના જીવનની વિચિત્રતાઓ વાચકને હસાવે છે. રાજા ‘ગે’ (સમલૈંગિક) હોવાથી સમાજમાં તેનો સંઘર્ષ અને તેની માતા સાથેના તેના જટિલ પણ પ્રેમભર્યા સંબંધોને લેખકે ખૂબ જ સંવેદનશીલતાથી રજૂ કર્યા છે.

લેખક વિશે:

રબીહ આલમદ્દીન મૂળ લેબનોનના છે અને હાલમાં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં રહે છે. તેઓ આ પહેલાં ‘એન અનનેસેસરી વુમન’ અને ‘ધ રોંગ એન્ડ ઓફ ધ ટેલિસ્કોપ’ જેવી વખણાયેલી નવલકથાઓ આપી ચૂક્યા છે. તેમની લેખનશૈલીમાં મધ્યપૂર્વની સંસ્કૃતિ અને પશ્ચિમી વિચારોનો અનોખો સંગમ જોવા મળે છે.

ભાષાંતર અંગે માહિતી:

તમારા પ્રશ્ન મુજબ, હાલમાં આ પુસ્તકનું ગુજરાતી કે હિન્દી ભાષાંતર બજારમાં ઉપલબ્ધ નથી. આ પુસ્તક સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં જ અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત થયું હોવાથી, ભારતીય ભાષાઓમાં તેનો અનુવાદ થતા થોડો સમય લાગી શકે છે. હાલમાં તે માત્ર મૂળ અંગ્રેજી ભાષામાં હાર્ડકવર અને ઈ-બુક સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ છે.

 

 

 

રબીહ આલમદ્દીનની આ ચર્ચાસ્પદ નવલકથા ‘ધ ટ્રુ ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ રાજા ધ ગલીબલ’ સાહિત્ય જગતમાં એક તાજી લહેર સમાન છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને વિવિધ સાહિત્યિક સમીક્ષાઓના આધારે, આ પુસ્તકની પ્રકરણવાર જેવી વિગતવાર વાર્તા અને તેમાં આવતા મહત્વના વળાંકો અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. પુસ્તક સળંગ પ્રકરણોને બદલે અલગ-અલગ સમયકાળ અને પાત્રોના દ્રષ્ટિકોણથી વહેંચાયેલું છે.

 

લેબનીઝ સાહિત્યનું નવું સીમાચિહ્ન: એક મા, એક દીકરો અને બૈરૂતની બેવડી જિંદગી

અમેરિકા અને યુરોપના સાહિત્ય વર્તુળોમાં હાલમાં જે પુસ્તકની સૌથી વધુ ચર્ચા છે, તે રબીહ આલમદ્દીનનું આ નવું સર્જન છે. વાચકો અને વિવેચકોના મતે આ માત્ર એક વાર્તા નથી, પરંતુ લેબનોનના ઇતિહાસ અને વર્તમાનનો એક દસ્તાવેજ છે. પુસ્તકનો પ્રવાહ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલો જોવા મળે છે, જે નીચે મુજબ છે:

પ્રારંભિક તબક્કો: બૈરૂતનું અંધારું અને ઝલ્ફાનું સામ્રાજ્ય

નવલકથાની શરૂઆત વર્તમાન સમયના બૈરૂતથી થાય છે. લેખક રાજાના પાત્રનો પરિચય કરાવે છે, જે સાઠ વર્ષની ઉંમરે પહોંચ્યો હોવા છતાં પોતાની એંસી વર્ષની માતા ઝલ્ફા સાથે રહે છે. આ શરૂઆતના પ્રકરણોમાં બૈરૂતની ભયાનક આર્થિક સ્થિતિનું વર્ણન છે. વીજળી નથી, બેંકોમાં પૈસા ફસાયેલા છે અને દવાઓ મળતી નથી.

અહીં વાચકને રાજાના ‘ગલીબલ’ (ભોળા/છેતરાઈ જાય તેવા) સ્વભાવનો પરિચય થાય છે. રાજા માને છે કે દેશની સ્થિતિ સુધરશે, જ્યારે તેની માતા ઝલ્ફા તેને મૂર્ખ ગણાવે છે. ઝલ્ફાનું પાત્ર અહીં ખૂબ જ પ્રભાવી છે. તે પથારીમાં પડી હોવા છતાં આખા ઘર પર અને રાજાના મન પર રાજ કરે છે. તે રાજાના કપડાંથી લઈને તેના વિચારો સુધી દરેક બાબતમાં ટોકટોક કરે છે. આ ભાગમાં પુષ્કળ ‘બ્લેક હ્યુમર’ (કડવું હાસ્ય) છે.

મધ્ય ભાગ: સ્મૃતિઓના પડછાયા અને ગૃહયુદ્ધ

વાર્તાનો બીજો ભાગ ફ્લેશબેક (ભૂતકાળ) અને વર્તમાન વચ્ચે ઝોલા ખાય છે. અહીં ૧૯૭૫ થી ૧૯૯૦ દરમિયાન લેબનોનમાં ચાલેલા ગૃહયુદ્ધ (સિવિલ વોર)ના કિસ્સાઓ આવે છે. રાજા યાદ કરે છે કે કેવી રીતે યુદ્ધ દરમિયાન તેની માતાએ તેને સાચવ્યો હતો. અહીં પુસ્તકનું શીર્ષક ‘ટ્રુ ટ્રુ સ્ટોરી’ (સાચેસાચી વાર્તા) સાર્થક થાય છે.

એક તરફ રાજા યુદ્ધની પોતાની યાદો કહે છે, તો બીજી તરફ તેની માતા એ જ ઘટનાને અલગ રીતે વર્ણવે છે. દાખલા તરીકે, એક બોમ્બ બ્લાસ્ટ વખતે રાજા ડરી ગયો હતો તેવું તે કહે છે, જ્યારે માતા કહે છે કે "તું ડર્યો નહોતો, તું તો મારી સાડી પાછળ સંતાઈને હસતો હતો." સત્ય શું છે? રાજાની યાદશક્તિ કે માતાની વાર્તા? લેખક અહીં વાચકને વિચારતા કરી મૂકે છે કે ઈતિહાસ પણ કોણ કહે છે તેના પર આધારિત છે.

 

અંતિમ તબક્કો: અમેરિકાનું સપનું અને વિયોગ

પુસ્તકના છેલ્લા ભાગમાં વાર્તામાં મોટો વળાંક આવે છે. રાજાને અમેરિકામાં લેખક તરીકેની એક ફેલોશિપ મળે છે. આ તેની આઝાદીની તક છે. પણ શું તે પોતાની વૃદ્ધ અને બીમાર માતાને આ નરક જેવી સ્થિતિમાં મૂકીને જઈ શકશે? અહીં લાગણીઓનો જબરદસ્ત સંઘર્ષ છે.

સોશિયલ મીડિયા પર વાચકો આ ભાગને સૌથી વધુ ભાવુક ગણાવી રહ્યા છે. ઝલ્ફા, જે અત્યાર સુધી કઠોર દેખાતી હતી, તે અહીં પોતાની મમતા અને ડર બંને વ્યક્ત કરે છે. અંતે, રાજા અમેરિકા જવા નીકળે છે કે નહીં, અને જો જાય છે તો પાછળ માતાનું શું થાય છે, તે રહસ્ય લેખકે ખૂબ જ ખૂબીથી ગૂંથ્યું છે. અંત અત્યંત વાસ્તવવાદી છે, જેમાં કોઈ પરીકથા જેવો સુખદ અંત નથી, પણ જીવનની કડવી સચ્ચાઈ છે.

પુસ્તકના મુખ્ય પાત્રો:

 * રાજા: એક શિક્ષક અને લેખક. સ્વભાવે અત્યંત સંવેદનશીલ, ડરપોક અને માતાના પ્રભાવ હેઠળ દબાયેલો. તે સમલૈંગિક છે અને તે બાબતે પણ સમાજ અને પરિવાર સાથેનો તેનો મૌન સંઘર્ષ અહીં વર્ણવાયો છે.

 * ઝલ્ફા (માતા): આખી નવલકથાનું સૌથી દમદાર પાત્ર. તે કટાક્ષ કરવામાં માહેર છે. તે પ્રેમ પણ કરે છે તો સામેવાળાને શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ થઈ જાય તેટલો અતિશય. તે લેબનોનની જૂની પેઢીનું પ્રતીક છે જે મુશ્કેલીઓમાં પણ જીવવાનું જાણે છે.

સોશિયલ મીડિયા અને વિવેચકોનો મત:

ગુડરીડ્સ અને ઈન્સ્ટાગ્રામના ‘બુકસ્ટાગ્રામ’ કમ્યુનિટી પર આ પુસ્તકને ૫ માંથી ૪.૫ સ્ટાર મળી રહ્યા છે. ‘ધ ગાર્ડિયન’ અને ‘ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ’ના મતે, "આલમદ્દીને ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે તેઓ વાર્તા કહેવાના જાદુગર (હકાવાતી) છે." યૂટ્યુબ પરના બુક રિવ્યુઅર્સના મતે, આ પુસ્તક તમને એક પાના પર હસાવશે અને બીજા જ પાના પર રડાવી દેશે.

અહીં રબીહ આલમદ્દીનના જીવન અને કવન વિશે ગુજરાતી અખબાર માટે તૈયાર કરેલો વિસ્તૃત આર્ટિકલ છે. તમારી સૂચના મુજબ, અહીં કોઈપણ અંગ્રેજી અક્ષર કે અંકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી.

*રબીહ આલમદ્દીન: ઇજનેર અને ચિત્રકારમાંથી વિશ્વવિખ્યાત લેખક બનવા સુધીની રોચક સફર*

પરિચય: સાહિત્ય જગતમાં પોતાની અલગ ઓળખ ઉભી કરનાર રબીહ આલમદ્દીન એક બહુમુખી પ્રતિભા છે. મૂળ લેબનીઝ-અમેરિકન આ સર્જક માત્ર લેખક જ નહીં પરંતુ એક કુશળ ચિત્રકાર પણ છે. ૧૯૫૯માં જોર્ડનમાં જન્મેલા રબીહનું સાહિત્ય તેમના પોતાના જીવનના વૈવિધ્યસભર અનુભવો, મધ્યપૂર્વના દેશોના સંઘર્ષો અને માનવીય લાગણીઓનો અરીસો છે.

પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ: રબીહ આલમદ્દીનનો જન્મ જોર્ડનના અમ્માન શહેરમાં લેબનીઝ ડ્રૂઝ માતા-પિતાને ત્યાં થયો હતો. તેમનું બાળપણ કુવૈત અને લેબનોનમાં વીત્યું હતું, જેના કારણે અરબ સંસ્કૃતિ તેમના લોહીમાં ભળેલી છે. માત્ર સત્તર વર્ષની ઉંમરે તેમણે ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઘર છોડ્યું હતું. તેઓ પહેલાં ઇંગ્લેન્ડ ગયા અને ત્યારબાદ અમેરિકાના કેલિફોર્નિયામાં સ્થાયી થયા.

 

શિક્ષણની વાત કરીએ તો તેઓ સાહિત્યના વિદ્યાર્થી નહોતા. તેમણે લોસ એન્જલસની યુસીએલએ યુનિવર્સિટીમાંથી એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને ત્યારબાદ સાન ફ્રાન્સિસ્કો યુનિવર્સિટીમાંથી એમબીએની ડિગ્રી મેળવી હતી. આમ, ટેકનિકલ અને મેનેજમેન્ટનું શિક્ષણ હોવા છતાં કલા પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ તેમને સર્જન તરફ ખેંચી લાવ્યો.

કારકિર્દી: પીંછીથી પેન સુધી: પોતાનું વ્યાવસાયિક જીવન તેમણે લેખક તરીકે નહીં પણ એક ચિત્રકાર તરીકે શરૂ કર્યું હતું. વર્ષો સુધી રંગ અને પીંછી સાથે કામ કર્યા બાદ, તેઓ શબ્દોની દુનિયામાં પ્રવેશ્યા. ઓગણીસ સો અઠ્ઠાણુંમાં તેમની પ્રથમ નવલકથા ‘કૂલ-એડ્સ’ પ્રકાશિત થઈ, જેને સાહિત્ય વર્તુળોમાં ખૂબ આવકાર મળ્યો.

ત્યારબાદ તેમણે પાછું વળીને જોયું નથી. ‘આઈ, ધ ડિવાઈન’, ‘ધ હકાવાતી’ અને ‘ધ રોંગ એન્ડ ઓફ ધ ટેલિસ્કોપ’ જેવી તેમની નવલકથાઓ વિવેચકો દ્વારા ખૂબ વખાણવામાં આવી છે. તેમની સાહિત્યિક સિદ્ધિઓની નોંધ લેતા, વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨માં તેમને ’ધ રોંગ એન્ડ ઓફ ધ ટેલિસ્કોપ’ પુસ્તક માટે વિશ્વ સાહિત્યનો પ્રતિષ્ઠિત ‘પેન/ફોકનર એવોર્ડ’થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

 

લેખન શૈલી અને વિષયો: રબીહના પુસ્તકોમાં વ્યક્તિગત અને રાજકીય મુદ્દાઓનું ગંભીર ચિંતન જોવા મળે છે. તેમના લખાણમાં લેબનોનનો આંતરવિગ્રહ (સિવિલ વોર), એડ્સ જેવી મહામારી અને માનવીય સ્મૃતિઓ તથા ઓળખના સંઘર્ષો મુખ્ય વિષયો રહ્યા છે.

 

‘ધ શિપમેન એજન્સી’ના મતે, તેમનું લેખન જટિલ હોવા છતાં નવીનતાસભર છે. તેમના પુસ્તકોમાં એક તરફ ઉદાસી અને ગંભીરતા છે, તો બીજી તરફ હૂંફ અને હાસ્યનો પણ અનોખો સંગમ છે. તેઓ અત્યંત ભારે વિષયોને પણ એવી રીતે રજૂ કરે છે જે વાચકને સ્પર્શી જાય છે.

 

વર્તમાન જીવન: એક વૈશ્વિક નાગરિકની જેમ, રબીહ આલમદ્દીન હાલમાં બે ખંડો વચ્ચે જીવે છે. તેઓ પોતાનો સમય અમેરિકાના સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને લેબનોનના બૈરૂત શહેર વચ્ચે વહેંચે છે, જે તેમના લખાણમાં દેખાતી બંને સંસ્કૃતિઓની અસરને જીવંત રાખે છે.

*રબીહ આલમદ્દીનના પરિવાર અને અંગત જીવન*

માતા-પિતા: તેમનો જન્મ લેબનીઝ ડ્રૂઝ (એક ધાર્મિક સમુદાય) દંપતીને ત્યાં થયો હતો. તેઓ જણાવે છે કે તેમની માતાની ઉંમર ચોર્યાસી વર્ષ છે અને તેઓ હાલમાં સ્મૃતિભ્રંશ (યાદશક્તિ ગુમાવવી) જેવી સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે.

આલમદ્દીનના તેમના પરિવાર સાથેના સંબંધો જટિલ હોવા છતાં પ્રેમભર્યા છે. તેઓ ખુલ્લા મને સ્વીકારે છે કે તેઓ સમલૈંગિક છે અને તેમના પરિવારે પણ તેમની આ ઓળખને સ્વીકારી લીધી છે.

ભાઈ-બહેન: વિવિધ ઈન્ટરવ્યુમાં તેઓ તેમના માતા-પિતા ઉપરાંત પોતાની બહેનોનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, જે દર્શાવે છે કે તેમને બહેનો છે.

ઉછેર: તેમનું બાળપણ કુવૈત અને લેબનોનમાં વીત્યું હતું. ત્યારપછી તેઓ પહેલા ઇંગ્લેન્ડ ગયા અને છેલ્લે ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકા સ્થાયી થયા.

વર્તમાન જીવન: હાલમાં તેઓ અમેરિકાના સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને લેબનોનના બૈરૂત એમ બંને શહેરોમાં થોડો-થોડો સમય વસવાટ કરે છે.

સર્જનમાં પરિવારનો પ્રભાવ: આલમદ્દીન સ્પષ્ટપણે કહે છે કે તેમના લેખન પર તેમના પારિવારિક જીવન અને અનુભવોનો ઊંડો પ્રભાવ છે, જોકે તેઓ સીધી રીતે આત્મકથા લખતા નથી. તેમના પુસ્તકોમાં વારંવાર વતનથી દૂર હોવાની વેદના અને કૌટુંબિક સંબંધોની જટિલતાઓ જેવા વિષયો જોવા મળે છે, જે ક્યાંક ને ક્યાંક તેમના પોતાના જીવન સાથે જોડાયેલા છે.