નવી દિલ્‍હીઃ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્‍ડિયા (RBI) એ પારદર્શિતા, સુરક્ષા અને ગ્રાહક સુવિધા વધારવા માટે નવેમ્‍બર ૨૦૨૫ થી અમલમાં આવનારા બેંક લોકર્સ માટેના નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે. નવા નિયમો હેઠળ, ફાળવણી, સંચાલન અને લોકરને નુકસાન અથવા નુકસાનના પરિણામોના આધારે જવાબદારી આવરી શકાય છે.

બેંક લોકર્સનો ઉપયોગ સામાન્‍ય રીતે ઘરેણાં, મહત્‍વપૂર્ણ દસ્‍તાવેજો અને કિમતી વસ્‍તુઓ સંગ્રહિત કરવા માટે થાય છે. RBIની નવી માર્ગદર્શિકા ગ્રાહકોને જવાબદારી અને નામાંકન અધિકારોથી બાકાત રાખે છે. નવા નિયમો બધી બેંકો માટે એક માનક કરાર બનાવશે. ગ્રાહકો અને બેંકો બંને માટે જવાબદારીના મુદ્દાઓ પર સ્‍પષ્ટતા જાળવવામાં આવશે.

સામાન્‍ય લોકર કરારઃ બધી બેંકોએ બે પાનાનો માનક કરાર મેળવવો અને RBI ની મંજૂરી મેળવવી જરૂરી રહેશે.

સુરક્ષા અપગ્રેડઃ બેંકોને CCTV ફૂટેજ જાળવવા, લોગ એક્‍સેસ કરવા અને લોકર ચલાવવાની જરૂર પડશે.

નોમિનેશન સુવિધાઃ એક ખાતાધારક હવે બેંક લોકર માટે ચાર જેટલા નોમિની નિયુક્‍ત કરી શકે છે.

જવાબદારીઃ જો કોઈ બેંક તેના ગ્રાહકોને લોકર સામગ્રીના નુકસાનથી બચાવવાની તેની ફરજ પૂર્ણ કરવામાં નિષ્‍ફળ જાય, ખાસ કરીને છેતરપિડી, ચોરી, આગ અથવા ઇમારત ધરાશાયી થવાની ઘટનામાં, તો તેણે સંપૂર્ણ નુકસાન પરત કરવાની જરૂર પડશે.

લોકર ફાળવણીમાં પારદર્શિતાઃ બેંકો સ્‍પષ્ટ રાહ યાદીની વિગતો જાળવી રાખશે અને લોકર્સને યોગ્‍ય રીતે ફાળવશે.

જૂના બેંક લોકર નિયમોમાં ઘણી ખામીઓ હતી. ઉદાહરણ તરીકે, વિવિધ બેંકોમાં લોકર કરારો અંગે અલગ અલગ નિયમો હતા. સુરક્ષા પગલાં મર્યાદિત હતા, અને ફક્‍ત એક જ નોમિની માન્‍ય હતી. બેંકોની જવાબદારી માત્ર અસ્‍પષ્ટ જ નહીં પણ મર્યાદિત પણ હતી.

ગ્રાહકો માટે, નવા નિયમો પારદર્શિતા અને સુરક્ષામાં વધારો કરે છે. તેઓ એક કરતા વધુ નોમિનેશન ધરાવતા પ્રતિનિધિઓ માટે દાવાની પરિપક્‍વતા પ્રક્રિયાને પણ સરળ બનાવે છે. તેઓ કર્મચારીઓ અને પેન્‍શનરોને સંચાલિત કરતા તમામ કરારોને સરળતાથી અને યોગ્‍ય સલામતી ધોરણો સાથે આગળ વધવાની મંજૂરી આપે છે.

બેંક લોકર્સ ધરાવતા ગ્રાહકોએ જાણવું જોઈએ કે બેંકો તેમના સામાનની સુરક્ષા માટે જવાબદાર છે, વીમા કવરેજ માટે નહીં. વીમો ગ્રાહકની જવાબદારી છે. જો બેદરકારી અથવા ઢીલી સુરક્ષાને કારણે કોઈ નુકસાન થાય તો જ બેંકો જવાબદાર છે.

RBI ના બેંક લોકર સંચાલન નિયમો અનુસાર, ગ્રાહકોને ગેરકાયદેસર હેતુઓ માટે લોકરનો ઉપયોગ કરવા અથવા કોઈપણ ગેરકાયદેસર વસ્‍તુઓ સંગ્રહિત કરવા પર પ્રતિબંધ છે. બેંક લોકરમાં કઈ વસ્‍તુઓની મંજૂરી અને પ્રતિબંધ છે તે સમજવું પણ મહત્‍વપૂર્ણ છે.

બેંક લોકર કરાર અનુસાર, તમે લોકરમાં નીચેની કિમતી વસ્‍તુઓ રાખી શકો છોઃ ઘરેણાં, લોન દસ્‍તાવેજો, મિલકત દસ્‍તાવેજો, જન્‍મ પ્રમાણપત્રો, લગ્ન પ્રમાણપત્રો, વીમા પોલિસીઓ, બચત બોન્‍ડ અને અન્‍ય ગુપ્ત વસ્‍તુઓ.

બેંક લોકરમાં પ્રતિબંધિત વસ્‍તુઓઃ રોકડ અને ચલણ, શસ્ત્રો, દવાઓ અને માદક દ્રવ્‍યો, વિસ્‍ફોટકો અને ગેરકાયદેસર વસ્‍તુઓ અથવા રેડિયોએક્‍ટિવ વસ્‍તુઓ.